Bị can có được đọc hồ sơ vụ án trước khi ra tòa không?

Bị can có được đọc hồ sơ vụ án trước khi ra tòa không?

Không. Bị can không có quyền đọc toàn bộ hồ sơ vụ án theo nghĩa tiếp cận trọn vẹn mọi tài liệu trong hồ sơ. Theo điểm i khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can chỉ có quyền đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc bản sao tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu. Quy định này cho thấy pháp luật thừa nhận quyền tiếp cận hồ sơ ở mức độ nhất định, nhưng có giới hạn về phạm vi tài liệu và thời điểm thực hiện.

Vì vậy, nếu hỏi theo nghĩa thông thường “có được đọc hồ sơ vụ án trước khi ra tòa không”, câu trả lời chính xác là: được đọc một phần tài liệu liên quan theo luật định sau khi kết thúc điều tra, chứ không được đọc toàn bộ hồ sơ theo cách tự do. Cách tiếp cận này thể hiện sự cân bằng giữa quyền bào chữa của bị can và yêu cầu bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.

Cơ sở pháp lý hiện hành về quyền đọc tài liệu của bị can

Căn cứ trực tiếp là điểm i khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Đây là quy định xác định rõ ba yếu tố: chủ thể là bị can, thời điểm là kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu, và đối tượng là tài liệu liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa. Ngoài ra, khoản 4 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 giao Bộ trưởng Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết trình tự, thủ tục, thời hạn, địa điểm để bị can đọc, ghi chép các tài liệu này.

Quy định này có ý nghĩa pháp lý quan trọng vì nó khẳng định quyền tiếp cận tài liệu của bị can không phải là quyền tùy nghi, mà là quyền tố tụng được vận hành theo trình tự, thủ tục chặt chẽ. Trong thực tiễn, cơ quan tiến hành tố tụng chỉ cung cấp phần tài liệu thuộc phạm vi luật cho phép, bảo đảm việc tiếp cận gắn với yêu cầu bào chữa.

Thời điểm được đọc tài liệu: sau khi kết thúc điều tra

Điểm mấu chốt của quyền này là thời điểm. Bị can chỉ được đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu, theo điểm i khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Như vậy, trong giai đoạn điều tra đang diễn ra, bị can không có quyền đương nhiên yêu cầu đọc toàn bộ tài liệu của vụ án.

Quy định về thời điểm như vậy nhằm bảo vệ tính bí mật, khách quan và hiệu quả của hoạt động điều tra. Đồng thời, sau khi điều tra kết thúc, bị can mới có điều kiện tiếp cận các tài liệu cần thiết để chuẩn bị ý kiến bào chữa, đưa ra lập luận phản bác hoặc đề nghị làm rõ các tình tiết có lợi cho mình.

Phạm vi tài liệu bị can được tiếp cận

Phạm vi tiếp cận của bị can không bao trùm toàn bộ hồ sơ. Theo điểm i khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tài liệu được đọc phải là tài liệu liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa. Đây là phạm vi có định hướng rõ ràng, gắn với quyền tự bào chữa và quyền nhờ người bào chữa.

Do đó, không phải mọi tài liệu có trong hồ sơ đều mặc nhiên được đưa cho bị can xem. Chỉ những tài liệu phù hợp với tiêu chí nêu trên mới thuộc diện xem xét cho đọc, ghi chép theo thủ tục luật định. Cách xác định này bảo đảm bị can có đủ thông tin để bảo vệ mình, nhưng không biến quyền tiếp cận thành quyền sao chụp hoặc khai thác vô hạn đối với toàn bộ hồ sơ.

Phân biệt quyền của bị can với quyền của người bào chữa

Cần phân biệt quyền của bị can với quyền của người bào chữa. Trong tố tụng hình sự, người bào chữa thường có phạm vi tiếp cận hồ sơ rộng hơn, gắn với việc nghiên cứu, sao chụp, ghi chép tài liệu theo quy định riêng của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Trong khi đó, bị can chỉ được đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa trong phạm vi luật cho phép, kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu.

Phân biệt này rất quan trọng trong thực tiễn. Nhiều trường hợp, để bảo đảm hiệu quả bào chữa, bị can nên phối hợp chặt chẽ với người bào chữa thay vì tự mình tiếp cận toàn bộ hồ sơ. Người bào chữa là chủ thể chuyên môn có điều kiện nghiên cứu tài liệu sâu hơn, đối chiếu chứng cứ và xây dựng chiến lược bào chữa phù hợp.

Ý nghĩa thực tiễn của quyền đọc tài liệu trước khi xét xử

Quyền đọc tài liệu sau khi kết thúc điều tra giúp bị can chủ động hơn trong việc chuẩn bị cho phiên tòa. Từ các tài liệu được tiếp cận hợp pháp, bị can có thể nhận diện nội dung buộc tội, xác định điểm còn mâu thuẫn, thu thập thêm chứng cứ gỡ tội và trao đổi hiệu quả hơn với người bào chữa. Đây là một cấu phần quan trọng của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự.

Mặt khác, quyền này còn góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa. Khi bị can và người bào chữa nắm được phần tài liệu cốt lõi của vụ án, họ có điều kiện trình bày ý kiến phản biện trên cơ sở cụ thể, giúp Tòa án xem xét vụ án một cách toàn diện và khách quan hơn.

Một số giới hạn cần lưu ý

Thứ nhất, bị can chỉ được đọc khi có yêu cầu và theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định; quyền này không phát sinh theo cách tự động, tùy ý. Thứ hai, quyền đọc của bị can khác với quyền sao chụp toàn bộ hồ sơ vụ án. Thứ ba, quyền này chỉ áp dụng đối với tài liệu thuộc phạm vi buộc tội, gỡ tội hoặc phục vụ bào chữa, không đồng nghĩa với việc tiếp cận mọi tài liệu trong hồ sơ.

Trong thực tiễn áp dụng, cơ quan tiến hành tố tụng cần bảo đảm giải thích rõ phạm vi tài liệu được xem, thời hạn và địa điểm thực hiện để tránh tranh chấp thủ tục. Ngược lại, bị can cần thực hiện yêu cầu đúng quy định và phối hợp với người bào chữa để khai thác hiệu quả quyền tố tụng của mình.

Kết luận

Bị can không được đọc toàn bộ hồ sơ vụ án một cách tự do trước khi ra tòa. Theo điểm i khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị can chỉ được đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa, kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu. Đây là cơ chế pháp lý vừa bảo đảm quyền bào chữa, vừa giữ vững yêu cầu quản lý tố tụng và tính hợp pháp của quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Điều 60.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Điều 74.
• Văn bản hướng dẫn về trình tự, thủ tục, thời hạn, địa điểm cho bị can đọc, ghi chép tài liệu theo khoản 4 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Các tài liệu giải thích và bình luận pháp luật hình sự của cơ quan, tổ chức pháp lý chuyên ngành.