Chứng minh thiệt hại sức khỏe do ô nhiễm để yêu cầu bồi thường

Cơ sở pháp lý để yêu cầu bồi thường khi sức khỏe bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm

Thiệt hại sức khỏe do ô nhiễm được xem xét trước hết theo chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Theo khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp luật có quy định khác. Khi thiệt hại phát sinh từ ô nhiễm môi trường, quy định chuyên ngành tại khoản 2 Điều 130 Luật Bảo vệ môi trường 2020 xác định tổ chức, cá nhân gây thiệt hại phải bồi thường toàn bộ thiệt hại do mình gây ra và chi trả chi phí xác định thiệt hại.

Về nguyên tắc, trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi có đủ căn cứ về thiệt hại thực tế, hành vi gây thiệt hại, quan hệ nhân quả và lỗi, theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015. Đối với thiệt hại về sức khỏe, Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 là căn cứ trực tiếp để xác định các khoản bồi thường như chi phí cứu chữa, phục hồi sức khỏe, thu nhập bị mất hoặc giảm sút, chi phí và thu nhập của người chăm sóc, cùng khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Trong lĩnh vực môi trường, khoản 3 Điều 130 Luật Bảo vệ môi trường 2020 còn đặt ra cách xác định trách nhiệm trong trường hợp có nhiều chủ thể cùng gây thiệt hại.

Những yếu tố phải chứng minh trong yêu cầu bồi thường

1. Có thiệt hại sức khỏe thực tế

Người yêu cầu bồi thường phải chứng minh tình trạng sức khỏe bị suy giảm có thật, không dừng ở cảm giác khó chịu hay nhận định chủ quan. Thiệt hại thực tế thường thể hiện qua chẩn đoán y khoa, hồ sơ khám bệnh, kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, giấy ra viện, giấy chứng nhận nghỉ việc hưởng bảo hiểm xã hội, và tài liệu thể hiện điều trị liên tục. Nếu ô nhiễm gây bệnh nghề nghiệp, bệnh hô hấp, bệnh da liễu, ngộ độc hoặc các rối loạn sức khỏe khác, hồ sơ y tế cần phản ánh rõ thời điểm khởi phát, tiến triển và mức độ tổn thương.

Việc xác định thiệt hại phải tách bạch giữa tổn hại tạm thời và tổn hại kéo dài. Nếu có di chứng, giảm khả năng lao động hoặc cần điều trị lâu dài, cần bổ sung kết luận giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể, hồ sơ theo dõi chức năng sống và chỉ định chuyên khoa. Đây là nhóm chứng cứ nền tảng để lượng hóa thiệt hại theo khoản 1 và khoản 2 Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015.

2. Xác định được nguồn ô nhiễm và hành vi trái pháp luật

Người bị ảnh hưởng phải chỉ ra được nguồn phát thải hoặc hoạt động gây ô nhiễm cụ thể, ví dụ cơ sở sản xuất xả khói, bụi, nước thải, tiếng ồn, hóa chất hoặc chất thải rắn vượt quy chuẩn. Chứng cứ thường gồm biên bản kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền, kết quả quan trắc môi trường, kết luận thanh tra, quyết định xử phạt vi phạm hành chính, hình ảnh, video, lời khai của người dân khu vực và tài liệu địa phương về thời gian xảy ra ô nhiễm. Nếu đã có kết luận chuyên môn của cơ quan quản lý môi trường, giá trị chứng minh sẽ cao hơn so với nguồn tin đơn lẻ.

Hành vi trái pháp luật không chỉ là xả thải khi không có giấy phép mà còn là xả thải vượt quy chuẩn, không vận hành công trình xử lý, che giấu thông tin môi trường hoặc không thực hiện nghĩa vụ khắc phục. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt trọng tâm vào trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây thiệt hại và nghĩa vụ chi trả toàn bộ chi phí xác định thiệt hại tại khoản 2 Điều 130. Vì vậy, việc xác định đúng chủ thể gây ô nhiễm là bước quyết định trước khi yêu cầu bồi thường.

3. Chứng minh quan hệ nhân quả giữa ô nhiễm và tổn hại sức khỏe

Đây là khâu khó nhất trong thực tiễn. Cần chứng minh rằng sức khỏe bị ảnh hưởng là hậu quả của nguồn ô nhiễm đã xác định, chứ không phải nguyên nhân khác như bệnh nền, thói quen sinh hoạt, môi trường làm việc riêng hoặc yếu tố dịch tễ. Tài liệu hữu ích gồm hồ sơ khám bệnh thể hiện triệu chứng trùng khớp với thời điểm phát tán ô nhiễm, kết quả xét nghiệm chỉ dấu phơi nhiễm, ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc hội đồng giám định, và báo cáo quan trắc cho thấy người dân sống trong vùng chịu tác động.

Để tăng sức nặng chứng minh, cần đối chiếu ba yếu tố: thời điểm ô nhiễm xuất hiện, thời điểm phát bệnh và không gian cư trú hoặc sinh hoạt của người bị hại nằm trong vùng bị ảnh hưởng. Khi có nhiều nạn nhân cùng mắc biểu hiện sức khỏe tương tự sau cùng một đợt ô nhiễm, tính liên kết nhân quả thường rõ hơn. Trong tranh chấp, tòa án thường xem xét tổng hợp chứng cứ y khoa, môi trường và thực tế sinh hoạt thay vì một tài liệu đơn lẻ.

Hồ sơ chứng cứ cần chuẩn bị

Hồ sơ yêu cầu bồi thường nên được xây dựng theo nhóm chứng cứ đồng bộ. Nhóm y tế gồm sổ khám bệnh, bệnh án, kết quả xét nghiệm, hóa đơn viện phí, đơn thuốc, giấy chuyển viện, giấy nghỉ việc và kết luận giám định. Nhóm môi trường gồm biên bản ghi nhận hiện trạng, ảnh chụp, video, dữ liệu quan trắc, phản ánh của cư dân, văn bản của ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan chuyên môn, và quyết định xử lý vi phạm nếu có.

Nhóm chứng cứ về thiệt hại vật chất phải thể hiện rõ từng khoản chi. Chi phí hợp lý để cứu chữa, phục hồi sức khỏe phải có chứng từ hợp lệ; thu nhập bị mất hoặc giảm sút phải được chứng minh bằng hợp đồng lao động, sao kê lương, xác nhận của người sử dụng lao động hoặc chứng cứ về thu nhập ổn định trước khi bị thiệt hại. Nếu có người trực tiếp chăm sóc, cần chứng minh khoản chi cho người chăm sóc và thời gian chăm sóc thực tế, theo điểm b và điểm c khoản 1 Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015.

Cách tính và yêu cầu các khoản bồi thường

Với thiệt hại sức khỏe, yêu cầu bồi thường không chỉ dừng ở tiền viện phí. Khoản 1 Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép yêu cầu chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, cùng thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của người bị thiệt hại. Nếu phải thuê người chăm sóc, khoản chi này cũng được tính vào yêu cầu bồi thường theo quy định hiện hành.

Khoản bù đắp tổn thất tinh thần là thành phần quan trọng nhưng thường bị yêu cầu sơ sài. Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người bị xâm phạm sức khỏe yêu cầu bồi thường một khoản tiền để bù đắp tổn thất tinh thần, mức cụ thể do các bên thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì tòa án quyết định nhưng không vượt quá mức luật định. Khi lập yêu cầu, nên trình bày rõ mức độ đau đớn, thời gian điều trị, ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập, lao động và đời sống gia đình để làm căn cứ cho khoản này.

Trình tự thực tế để bảo vệ quyền lợi

Bước đầu tiên là ghi nhận và lưu trữ chứng cứ ngay khi phát hiện dấu hiệu ô nhiễm. Người bị ảnh hưởng cần khám bệnh kịp thời, giữ lại toàn bộ hóa đơn và đề nghị bác sĩ ghi nhận triệu chứng, chẩn đoán và nghi ngờ nguyên nhân nếu có. Đồng thời, nên thu thập tài liệu môi trường tại thời điểm xảy ra sự việc và xác định rõ chủ thể nghi ngờ gây ô nhiễm.

Bước tiếp theo là gửi yêu cầu bồi thường cho tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm, nêu rõ căn cứ pháp lý, mô tả thiệt hại và danh mục tài liệu kèm theo. Nếu không đạt được thỏa thuận, người bị thiệt hại có thể khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Khi vụ việc liên quan đến nhiều người bị ảnh hưởng hoặc dấu hiệu vi phạm môi trường rõ ràng, việc đề nghị cơ quan quản lý môi trường kiểm tra, thanh tra và cung cấp kết quả chuyên môn sẽ hỗ trợ đáng kể cho chứng minh tại tòa.

Một số điểm cần lưu ý khi chứng minh thiệt hại

Không phải mọi biểu hiện sức khỏe sau ô nhiễm đều được chấp nhận ngay là thiệt hại có căn cứ bồi thường. Chứng cứ phải cho phép suy luận hợp lý rằng tổn hại phát sinh từ nguồn ô nhiễm đã xác định và mức thiệt hại là có thật, xác định được, không trùng lặp với khoản đã được thanh toán hoặc bảo hiểm chi trả. Nếu có nhiều chủ thể cùng gây thiệt hại, việc xác định tỷ lệ trách nhiệm phải bám vào loại chất ô nhiễm, lượng phát thải và các yếu tố liên quan theo khoản 3 Điều 130 Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Trong thực tiễn, hồ sơ càng có tính liên tục về thời gian, nhất quán về triệu chứng và gắn với kết luận chuyên môn thì khả năng được chấp nhận càng cao. Do đó, chiến lược chứng minh phải kết hợp đồng thời chứng cứ y tế, chứng cứ môi trường và chứng cứ về thu nhập, chi phí. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Bảo vệ môi trường 2020 trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại.

Kết luận

Để yêu cầu bồi thường khi sức khỏe bị ảnh hưởng do ô nhiễm, người bị thiệt hại phải chứng minh đầy đủ thiệt hại thực tế, hành vi ô nhiễm trái pháp luật và quan hệ nhân quả giữa hai yếu tố này. Căn cứ trung tâm là khoản 1 Điều 584, Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015 và khoản 2, khoản 3 Điều 130 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Hồ sơ chứng cứ càng chi tiết, việc xác định trách nhiệm và lượng hóa bồi thường càng thuận lợi.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP.
• Văn bản hướng dẫn, xử lý vi phạm và tài liệu chuyên môn về quan trắc môi trường, giám định sức khỏe.