Miễn trách nhiệm khi vi phạm do lỗi của đối tác thứ ba

Khái quát vấn đề trách nhiệm khi có sự tham gia của bên thứ ba

Trong thực tiễn giao kết và thực hiện hợp đồng, một bên thường sử dụng nhà cung cấp, đơn vị vận chuyển, đại lý, nhà thầu phụ hoặc tổ chức trung gian để thực hiện một phần nghĩa vụ. Khi phát sinh vi phạm, bên vi phạm thường viện dẫn rằng lỗi thuộc về đối tác thứ ba nên mình không phải chịu trách nhiệm. Cách lập luận này không đương nhiên được chấp nhận, vì quan hệ nghĩa vụ vẫn được xác lập giữa các bên của hợp đồng chính. Pháp luật hiện hành đặt trọng tâm vào việc xác định căn cứ miễn trách nhiệm cụ thể, chứ không chỉ dựa vào việc có hay không có lỗi của bên thứ ba.

Về nguyên tắc, bên có nghĩa vụ phải tự chịu trách nhiệm đối với bên có quyền nếu việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ xuất phát từ hoạt động tổ chức, lựa chọn, giám sát đối tác của mình. Chỉ khi đáp ứng đúng căn cứ miễn trách nhiệm do luật quy định hoặc do các bên thỏa thuận thì bên vi phạm mới được loại trừ trách nhiệm dân sự hoặc trách nhiệm thương mại. Vì vậy, lỗi của đối tác thứ ba không phải là một căn cứ miễn trách nhiệm độc lập và tự động.

Căn cứ miễn trách nhiệm theo pháp luật hiện hành

Theo khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự nếu việc không thực hiện nghĩa vụ xảy ra do sự kiện bất khả kháng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác. Theo khoản 3 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự nếu chứng minh được việc không thực hiện nghĩa vụ hoàn toàn do lỗi của bên có quyền. Ngoài ra, việc miễn trách còn có thể phát sinh theo thỏa thuận của các bên trong hợp đồng.

Trong lĩnh vực thương mại, khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại 2005 quy định bốn trường hợp miễn trách nhiệm, gồm: có thỏa thuận miễn trách; xảy ra sự kiện bất khả kháng; hành vi vi phạm hoàn toàn do lỗi của bên kia; và hành vi vi phạm do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết tại thời điểm giao kết hợp đồng. Danh mục này có tính giới hạn, nên nếu lỗi chỉ thuộc về bên thứ ba thì chưa đủ để đương nhiên rơi vào các trường hợp miễn trách nêu trên.

Vì sao lỗi của đối tác thứ ba không mặc nhiên làm phát sinh miễn trách nhiệm

Người thứ ba trong chuỗi thực hiện hợp đồng không phải luôn là chủ thể làm thay đổi quan hệ nghĩa vụ giữa các bên hợp đồng chính. Khi bên có nghĩa vụ thuê nhà cung cấp, giao hàng cho đơn vị vận chuyển, thuê gia công hoặc nhờ đại lý thực hiện công việc, rủi ro chọn lựa và tổ chức thực hiện thường thuộc về bên có nghĩa vụ. Nếu đối tác thứ ba vi phạm, bên có nghĩa vụ vẫn phải chứng minh rằng vi phạm của mình đã được loại trừ bởi một căn cứ miễn trách hợp pháp.

Điều 283 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rằng khi được bên có quyền đồng ý, bên có nghĩa vụ có thể ủy quyền cho người thứ ba thay mình thực hiện nghĩa vụ nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm với bên có quyền nếu người thứ ba không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc: việc giao cho người thứ ba thực hiện không làm chấm dứt trách nhiệm của bên có nghĩa vụ đối với bên có quyền. Do đó, nếu hợp đồng chính không có thỏa thuận khác thì lỗi của người thứ ba thường vẫn được quy về bên có nghĩa vụ trong quan hệ với đối tác bị vi phạm.

Trường hợp nào lỗi của bên thứ ba có thể dẫn tới miễn trách nhiệm

Miễn trách nhiệm chỉ được đặt ra khi lỗi hoặc sự kiện liên quan đến bên thứ ba đồng thời thỏa mãn điều kiện của một căn cứ luật định. Trường hợp phổ biến nhất là khi sự kiện liên quan đến bên thứ ba tạo thành sự kiện bất khả kháng theo Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, tức là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết, khả năng cho phép. Khi đó, nếu bên vi phạm chứng minh được mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa sự kiện này và việc không thực hiện nghĩa vụ, việc miễn trách nhiệm mới được xem xét.

Tuy nhiên, không phải mọi trục trặc của đối tác thứ ba đều là bất khả kháng. Việc nhà cung cấp chậm giao nguyên liệu, đơn vị vận chuyển giao hàng chậm, hoặc nhà thầu phụ làm việc không đúng tiến độ thường phản ánh rủi ro kinh doanh thông thường, trừ khi chúng bắt nguồn từ một sự kiện đáp ứng đầy đủ tiêu chí bất khả kháng. Tương tự, việc bên thứ ba tự ý vi phạm hợp đồng với bên có nghĩa vụ cũng không tự động làm phát sinh căn cứ miễn trách đối với hợp đồng chính.

Phân biệt với quan hệ thương mại quốc tế và điều khoản hợp đồng

Trong hợp đồng thương mại, các bên có thể quy định rõ trường hợp miễn trách khi bên thứ ba không thực hiện nghĩa vụ, nhưng điều khoản này phải được diễn đạt cụ thể. Nếu hợp đồng chỉ nói chung về bất khả kháng mà không mở rộng tới rủi ro từ bên thứ ba, bên vi phạm vẫn phải chứng minh sự kiện đó đáp ứng tiêu chuẩn bất khả kháng theo luật. Vì vậy, soạn thảo điều khoản phân bổ rủi ro là biện pháp then chốt để tránh tranh chấp về sau.

Trong thực tiễn thương mại quốc tế, một số lập luận dựa trên cơ chế miễn trách do trở ngại ngoài kiểm soát của bên vi phạm cũng đòi hỏi điều kiện chặt chẽ hơn là việc bên thứ ba đơn thuần vi phạm. Cách tiếp cận này cho thấy pháp luật không xem mọi thất bại của đối tác thứ ba là lý do hợp lệ để xóa bỏ trách nhiệm của bên có nghĩa vụ. Điểm mấu chốt vẫn là mức độ kiểm soát, khả năng dự liệu và khả năng khắc phục của bên vi phạm đối với sự kiện dẫn đến vi phạm.

Hệ quả pháp lý đối với bên vi phạm

Nếu không chứng minh được căn cứ miễn trách nhiệm, bên vi phạm vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm nếu có thỏa thuận, và các chế tài khác theo hợp đồng hoặc theo luật. Việc bên thứ ba gây ra lỗi cho bên vi phạm không làm mất quyền yêu cầu của bên bị vi phạm đối với bên có nghĩa vụ trong hợp đồng chính. Sau đó, bên có nghĩa vụ có thể tự mình yêu cầu bồi thường từ đối tác thứ ba theo hợp đồng riêng giữa họ, nếu có căn cứ.

Về mặt chứng minh, bên viện dẫn miễn trách nhiệm phải chứng minh đầy đủ các yếu tố làm phát sinh căn cứ miễn trách và mối liên hệ trực tiếp giữa sự kiện đó với việc không thực hiện nghĩa vụ. Nếu chỉ nêu lý do “đối tác thứ ba gây ra” mà không chỉ ra sự kiện bất khả kháng, lỗi hoàn toàn của bên có quyền, hoặc thỏa thuận miễn trách, yêu cầu miễn trách sẽ không có cơ sở pháp lý vững chắc. Đây là tiêu chuẩn quan trọng trong cả tranh chấp dân sự lẫn thương mại.

Kết luận

Bên vi phạm do lỗi của đối tác thứ ba không đương nhiên được miễn trách nhiệm. Theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005, miễn trách chỉ phát sinh khi đáp ứng đúng căn cứ luật định hoặc thỏa thuận hợp đồng, đặc biệt là trường hợp bất khả kháng hoặc lỗi hoàn toàn của bên có quyền. Trong quan hệ hợp đồng, việc sử dụng người thứ ba để thực hiện nghĩa vụ không làm chuyển rủi ro trách nhiệm khỏi bên có nghĩa vụ nếu người thứ ba vi phạm. Do đó, muốn được miễn trách, bên vi phạm phải chứng minh được căn cứ pháp lý cụ thể chứ không chỉ viện dẫn lỗi của đối tác thứ ba.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Thương mại 2005.
• Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 về sự kiện bất khả kháng.
• Điều 283 Bộ luật Dân sự 2015 về thực hiện nghĩa vụ thông qua người thứ ba.
• Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015 về trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ.
• Điều 294 Luật Thương mại 2005 về các trường hợp miễn trách nhiệm.