Bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam: giám sát và xử lý văn bản trái Hiến pháp

Hiến pháp và yêu cầu đặt ra đối với cơ chế bảo vệ Hiến pháp

Hiến pháp là đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Mọi văn bản quy phạm pháp luật và mọi hoạt động quản lý nhà nước đều phải phù hợp với Hiến pháp, bảo đảm nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp trong tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước.

Theo khoản 2 Điều 119 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, các cơ quan khác của Nhà nước và toàn thể Nhân dân có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp. Quy định này xác lập mô hình bảo vệ Hiến pháp theo hướng trách nhiệm phân tán, trong đó nhiều chủ thể cùng tham gia giám sát, phát hiện, kiến nghị và xử lý vi phạm hiến định.

Ý nghĩa của cơ chế này không chỉ nằm ở việc ngăn chặn văn bản trái Hiến pháp, mà còn bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật, củng cố tính hợp pháp của hoạt động công quyền và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Cơ chế giám sát tính hợp hiến của văn bản quy phạm pháp luật

Cơ chế giám sát được thiết kế theo hai tầng: giám sát trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản và kiểm tra, rà soát sau khi văn bản đã được ban hành, công bố hoặc có hiệu lực. Trọng tâm của cơ chế này là phát hiện kịp thời nội dung trái Hiến pháp, trái luật hoặc trái văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên để xử lý đúng thẩm quyền.

Theo khoản 2 Điều 4 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025, văn bản quy phạm pháp luật không được trái với Hiến pháp, luật, văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước cấp trên và phải bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất của hệ thống pháp luật. Đây là chuẩn mực nền tảng để kiểm tra mọi quy định có tính quy phạm.

Về chủ thể giám sát, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025 quy định nhiều cơ quan có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, rà soát, trong đó có Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các chủ thể được giao nhiệm vụ kiểm tra văn bản. Cơ chế đa chủ thể này giúp phát hiện sai phạm sớm, hạn chế tình trạng văn bản trái Hiến pháp tiếp tục được áp dụng trên thực tế.

Xử lý văn bản trái Hiến pháp: từ đình chỉ đến bãi bỏ

Khi phát hiện văn bản có nội dung trái Hiến pháp, pháp luật hiện hành ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý theo mức độ vi phạm và thẩm quyền của chủ thể xử lý. Theo khoản 2 Điều 8 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025, văn bản quy phạm pháp luật bị bãi bỏ bằng văn bản của chính cơ quan, người có thẩm quyền đã ban hành văn bản đó hoặc bằng văn bản của cơ quan, người có thẩm quyền, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Về nguyên tắc, nếu cơ quan ban hành tự phát hiện sai phạm thì phải chủ động sửa đổi, bổ sung, đình chỉ thi hành hoặc bãi bỏ văn bản trái pháp luật để khắc phục hậu quả. Trong trường hợp cơ quan ban hành không tự xử lý hoặc xử lý không đúng mức, cơ quan có thẩm quyền cấp trên được quyền đình chỉ, bãi bỏ hoặc yêu cầu xử lý theo trình tự luật định.

Nghị định 79/2025/NĐ-CP về kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa và xử lý văn bản quy phạm pháp luật xác định rõ các trường hợp văn bản trái pháp luật, trong đó có nội dung trái Hiến pháp, trái văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực pháp lý cao hơn. Đây là cơ sở trực tiếp để triển khai hoạt động kiểm tra và xác định biện pháp xử lý tương ứng.

Hậu quả pháp lý của văn bản trái Hiến pháp

Văn bản trái Hiến pháp không tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc để làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ của chủ thể theo đúng trật tự pháp luật. Khi bị đình chỉ hoặc bãi bỏ, văn bản đó chấm dứt hiệu lực đối với phần nội dung bị xử lý, đồng thời chấm dứt việc áp dụng vào các quan hệ pháp luật phát sinh sau thời điểm xử lý.

Trong trường hợp văn bản trái Hiến pháp đã được áp dụng trên thực tế, việc khắc phục hậu quả phải căn cứ vào tính chất vi phạm, thời điểm áp dụng và quy định chuyên ngành liên quan. Cơ quan ban hành hoặc cơ quan có thẩm quyền cần bảo đảm xử lý đồng thời cả hiệu lực pháp lý lẫn hậu quả hành chính, tài chính, tổ chức nếu có phát sinh.

Trách nhiệm của các cơ quan trong bảo vệ Hiến pháp

Quốc hội giữ vị trí trung tâm trong hệ thống bảo vệ Hiến pháp vì là cơ quan lập hiến, lập pháp và giám sát tối cao. Theo khoản 2 Điều 119 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp, đồng thời thông qua hoạt động lập pháp và giám sát để kiểm soát tính hợp hiến của các văn bản dưới luật.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội và đại biểu Quốc hội có vai trò giám sát chuyên đề, giám sát văn bản và kiến nghị xử lý khi phát hiện dấu hiệu trái Hiến pháp. Hoạt động này đặc biệt quan trọng đối với các văn bản có phạm vi tác động rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và tổ chức bộ máy nhà nước.

Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân có trách nhiệm tự kiểm tra, đình chỉ, bãi bỏ hoặc sửa đổi văn bản do mình ban hành khi văn bản đó trái pháp luật. Theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025 và Nghị định 79/2025/NĐ-CP, trách nhiệm tự xử lý là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, không phụ thuộc vào việc có kiến nghị từ cơ quan khác hay không.

Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp trong hoạt động xét xử, kiểm sát hoạt động tư pháp và bảo đảm việc áp dụng pháp luật đúng Hiến pháp. Theo khoản 2 Điều 119 Hiến pháp năm 2013, các cơ quan này là chủ thể hiến định trong cơ chế bảo vệ Hiến pháp, qua đó góp phần ngăn ngừa việc áp dụng văn bản trái hiến định trong giải quyết vụ việc cụ thể.

Toàn thể Nhân dân cũng có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp bằng quyền kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo và tham gia giám sát xã hội đối với hoạt động của cơ quan nhà nước. Đây là cơ chế bảo vệ Hiến pháp mang tính xã hội rộng, bảo đảm Hiến pháp được gìn giữ không chỉ bằng thiết chế nhà nước mà còn bằng sự giám sát của công dân.

Ý nghĩa của việc xử lý kịp thời văn bản trái Hiến pháp

Việc xử lý kịp thời văn bản trái Hiến pháp có ý nghĩa trực tiếp đối với việc duy trì trật tự hiến định và bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp. Nếu để văn bản trái Hiến pháp tồn tại lâu dài, hệ thống pháp luật sẽ bị phân mảnh, quyền con người và quyền công dân dễ bị xâm hại, còn niềm tin vào tính hợp pháp của hoạt động công quyền sẽ suy giảm.

Cơ chế kiểm tra và xử lý văn bản trái Hiến pháp còn góp phần nâng cao trách nhiệm của cơ quan ban hành trong quá trình soạn thảo, thẩm định, thẩm tra và ban hành văn bản. Một hệ thống bảo vệ Hiến pháp hiệu quả luôn đòi hỏi sự kết hợp giữa tự kiểm soát nội bộ, giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước và phản biện, giám sát từ xã hội.

Trong điều kiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bảo vệ Hiến pháp không phải là hoạt động riêng lẻ của một cơ quan nào, mà là trách nhiệm hiến định của toàn bộ bộ máy nhà nước và của Nhân dân. Tính hiệu quả của cơ chế này được đo bằng khả năng ngăn ngừa, phát hiện và loại bỏ nhanh chóng mọi quy định trái Hiến pháp khỏi đời sống pháp lý.

Kết luận

Bảo vệ Hiến pháp ở Việt Nam được tổ chức theo mô hình trách nhiệm chung, trong đó nhiều cơ quan cùng tham gia giám sát và xử lý văn bản trái hiến định. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025 và Nghị định 79/2025/NĐ-CP đã tạo khung pháp lý rõ hơn cho hoạt động kiểm tra, đình chỉ, bãi bỏ và khắc phục hậu quả của văn bản trái pháp luật.

Để cơ chế này vận hành thực chất, mỗi cơ quan phải thực hiện đầy đủ thẩm quyền và nghĩa vụ của mình, đặc biệt là trách nhiệm tự kiểm tra, tự sửa chữa của cơ quan ban hành. Chỉ khi văn bản trái Hiến pháp được phát hiện và xử lý kịp thời, nguyên tắc tối thượng của Hiến pháp mới được bảo đảm trong thực tiễn quản trị quốc gia.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025.
• Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi 2025.
• Nghị định 79/2025/NĐ-CP về kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa và xử lý văn bản quy phạm pháp luật.
• Văn bản hướng dẫn nghiệp vụ kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật của Bộ Tư pháp.