Bản quyền tác phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra: chủ thể quyền là ai?

Khung pháp lý về bản quyền trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản cách thức sáng tạo, phân phối và khai thác tác phẩm. Tuy nhiên, quyền tác giả là chế định pháp lý gắn chặt với hoạt động sáng tạo mang dấu ấn nhân thân, chứ không đơn thuần với kết quả đầu ra có tính mới. Vì vậy, câu hỏi trung tâm không phải chỉ là tác phẩm được tạo ra bằng công nghệ nào, mà là ai đã thực hiện hành vi sáng tạo có ý nghĩa pháp lý.

Trong logic truyền thống của pháp luật sở hữu trí tuệ, tác giả là con người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm, còn chủ sở hữu quyền tác giả có thể là tác giả hoặc tổ chức, cá nhân khác theo căn cứ chuyển giao, giao nhiệm vụ hoặc hợp đồng. Khi AI tham gia vào quá trình sáng tạo, cần phân biệt rõ giữa: AI như công cụ hỗ trợ; AI như hệ thống tự động tạo ra nội dung; và AI được con người điều khiển với mức độ kiểm soát sáng tạo đáng kể.

Đối với tác phẩm có yếu tố AI, tiêu chí quyết định thường là mức độ đóng góp sáng tạo của con người. Nếu con người chỉ nhập một câu lệnh chung chung, còn hình thức biểu đạt, cấu trúc, lựa chọn chi tiết, nhịp điệu hoặc bố cục nội dung do hệ thống tự động quyết định, thì khó xác lập quyền tác giả theo nghĩa đầy đủ. Ngược lại, nếu con người định hướng, biên tập, lựa chọn, sàng lọc và hoàn thiện sản phẩm đầu ra với dấu ấn sáng tạo rõ rệt, tác phẩm có thể được bảo hộ như một tác phẩm do con người tạo ra có sử dụng công cụ AI.

Nguyên tắc cốt lõi: quyền tác giả gắn với yếu tố con người

Xu hướng pháp lý hiện hành đều đặt trọng tâm vào human authorship hoặc yếu tố con người tương đương. Tại Hoa Kỳ, Cơ quan Bản quyền khẳng định việc bảo hộ đòi hỏi tác giả là con người; nội dung do máy móc tạo ra một cách tự động, không có can thiệp sáng tạo đáng kể, không được đăng ký như tác phẩm có bản quyền. Đồng thời, phần do con người sáng tạo trong một tác phẩm hỗn hợp vẫn có thể được bảo hộ nếu có thể tách biệt khỏi phần do AI tạo ra.

Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới cũng nhìn nhận vấn đề theo hai hướng: hoặc từ chối bảo hộ đối với nội dung hoàn toàn do máy tính tạo ra, hoặc chỉ thừa nhận quyền đối với phần đóng góp sáng tạo của con người trong quá trình hình thành tác phẩm. Cách tiếp cận này cho thấy bản quyền không tự động phát sinh chỉ vì có sản phẩm đầu ra mới, mà phải có chủ thể sáng tạo mang tính pháp lý.

Trong thực tiễn học thuật và lập pháp, điểm chung của các hệ thống pháp luật là không coi AI là chủ thể quyền. AI không có tư cách pháp lý độc lập để trở thành tác giả, đồng thời cũng không thể tự mình nắm giữ, chuyển giao hay bảo vệ quyền nhân thân, quyền tài sản theo nghĩa của quyền tác giả. Do đó, vấn đề pháp lý luôn quay về con người đứng sau quá trình sử dụng AI: người khởi tạo, người định hướng, người biên tập hay tổ chức sở hữu nguồn lực sáng tạo.

Pháp luật Việt Nam: AI không phải chủ thể quyền tác giả

Trong pháp luật Việt Nam hiện nay, nguyên tắc cơ bản vẫn là quyền tác giả phát sinh đối với tác phẩm do con người sáng tạo. Các tài liệu chuyên khảo và thực tiễn áp dụng gần đây đều thống nhất rằng tác phẩm tạo ra hoàn toàn bởi AI không được thừa nhận là tác phẩm có bản quyền nếu thiếu sự tham gia sáng tạo đáng kể của con người. Quan điểm này phù hợp với cấu trúc chung của Luật Sở hữu trí tuệ và định hướng lập pháp mới về nhận diện yếu tố con người trong sáng tạo số.

Đối với tác phẩm có sử dụng AI như công cụ hỗ trợ, việc xác định chủ thể quyền cần dựa trên đóng góp sáng tạo thực chất. Nếu cá nhân trực tiếp lựa chọn ý tưởng, thiết kế cấu trúc, điều chỉnh nội dung, biên tập và hoàn thiện tác phẩm, người đó là chủ thể quyền tác giả đối với phần sáng tạo của mình. Khi tác phẩm được tạo ra trong phạm vi nhiệm vụ, hợp đồng hoặc theo cơ chế giao việc, quyền tài sản còn có thể thuộc về tổ chức, cá nhân giao nhiệm vụ hoặc chủ sở hữu theo thỏa thuận, trong khi tư cách tác giả vẫn gắn với người sáng tạo trực tiếp.

Trường hợp AI tạo ra nội dung gần như hoàn chỉnh, còn con người chỉ thực hiện thao tác kỹ thuật đơn giản, quyền tác giả không phát sinh đối với đầu ra đó. Lý do nằm ở chỗ hành vi điều khiển không đạt ngưỡng sáng tạo pháp lý, nên không hình thành tác phẩm có tác giả theo nghĩa truyền thống. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường xuất bản, truyền thông, quảng cáo và thiết kế số, nơi việc sử dụng công cụ AI ngày càng phổ biến.

Ai là chủ thể quyền trong từng tình huống sáng tạo bằng AI?

1. Con người sử dụng AI như công cụ hỗ trợ

Đây là trường hợp rõ nhất về mặt pháp lý. Nếu cá nhân dùng AI để phác thảo, gợi ý, hỗ trợ nghiên cứu hoặc tăng tốc quá trình sáng tạo nhưng vẫn tự mình quyết định nội dung cuối cùng, chủ thể quyền là người đó. AI trong trường hợp này chỉ là phương tiện, tương tự phần mềm chỉnh sửa ảnh, công cụ dựng âm thanh hay ứng dụng hỗ trợ biên tập.

2. Tác phẩm có phần do AI tạo ra và phần do con người sáng tạo

Khi một sản phẩm chứa cả yếu tố do AI sinh ra và yếu tố do con người tạo lập, cần tách bạch phạm vi bảo hộ. Phần do con người sáng tạo trực tiếp có thể được bảo hộ nếu đạt yêu cầu về tính nguyên gốc và hình thức thể hiện. Phần còn lại do AI tạo ra, nếu không có sự sáng tạo đáng kể của con người, không trở thành đối tượng quyền tác giả độc lập.

3. AI tạo đầu ra gần như tự động, con người chỉ nhập lệnh chung

Trong tình huống này, khó xác định tác giả là người nhập lệnh. Việc đưa ra một câu lệnh chung chung không đồng nghĩa với việc thực hiện sáng tạo có đủ chiều sâu pháp lý. Nếu con người không kiểm soát được hình thức biểu đạt cuối cùng, không can thiệp đáng kể vào lựa chọn sáng tạo và không chỉnh sửa thực chất, đầu ra thường không được bảo hộ như một tác phẩm có tác giả con người.

4. Tác phẩm được tạo trong môi trường doanh nghiệp

Khi tác phẩm có yếu tố AI được tạo ra trong phạm vi công việc của nhân viên hoặc theo đặt hàng của doanh nghiệp, cần xem xét đồng thời hai lớp quan hệ: tư cách tác giả và quyền sở hữu tài sản. Người lao động trực tiếp sáng tạo có thể là tác giả, còn quyền tài sản có thể thuộc về doanh nghiệp nếu đáp ứng căn cứ pháp luật hoặc thỏa thuận hợp đồng. Vì vậy, hợp đồng nội bộ, quy chế sử dụng AI và cam kết chuyển giao quyền là công cụ pháp lý quan trọng để tránh tranh chấp.

Hệ quả pháp lý đối với đăng ký, khai thác và chứng minh quyền

Trong hồ sơ đăng ký quyền tác giả, chủ thể nộp đơn cần làm rõ mức độ tham gia của AI và đóng góp sáng tạo của con người. Điều này giúp cơ quan có thẩm quyền đánh giá đúng bản chất tác phẩm và tránh ghi nhận nhầm AI như tác giả hoặc đồng tác giả. Nếu tác phẩm chủ yếu do AI tạo ra, việc đăng ký sẽ gặp rủi ro bị từ chối hoặc bị yêu cầu làm rõ phần sáng tạo của con người.

Về khai thác thương mại, doanh nghiệp và cá nhân cần chuẩn bị tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo: bản nháp, lịch sử chỉnh sửa, prompt, phiên bản trung gian, biên bản phân công, hợp đồng dịch vụ và quy trình biên tập. Những chứng cứ này có ý nghĩa quyết định khi phát sinh tranh chấp về quyền sở hữu, nguồn gốc tác phẩm hoặc hành vi sao chép.

Về nguyên tắc thực tiễn, càng có dấu vết can thiệp sáng tạo của con người thì khả năng bảo hộ càng rõ. Ngược lại, càng phụ thuộc vào quá trình sinh nội dung tự động của AI, càng khó xác lập chủ thể quyền tác giả. Vì vậy, quản trị quyền sở hữu trí tuệ trong thời đại AI phải bắt đầu từ thiết kế quy trình sáng tạo và lưu giữ chứng cứ pháp lý ngay từ đầu.

Kết luận

Đối với tác phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra, chủ thể quyền không phải là AI mà là con người hoặc tổ chức có đóng góp sáng tạo thực chất theo quy định pháp luật. Ở Việt Nam, tác phẩm hoàn toàn do AI sinh ra không đương nhiên được bảo hộ quyền tác giả; chỉ những kết quả có dấu ấn sáng tạo của con người mới có cơ sở xác lập quyền. Do đó, câu hỏi “ai là chủ thể quyền” phải được trả lời bằng cách truy nguyên mức độ sáng tạo, kiểm soát và trách nhiệm pháp lý của con người trong toàn bộ quá trình hình thành tác phẩm.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam hiện hành và các văn bản sửa đổi, bổ sung liên quan.
• Copyright Office, Copyright and Artificial Intelligence, 2025.
• WIPO, Artificial intelligence and copyright.
• Bakermckenzie, Vietnam: Redefining Copyright for AI, 2026.
• Russin & Vecchi, Artificial Intelligence and Vietnam’s Amended IP Law - Importance of the Human Factor, 2026.