Bán hàng nhái trên sàn thương mại điện tử: chủ nhãn hiệu yêu cầu xử lý thế nào?

Nhận diện hàng nhái trên sàn thương mại điện tử dưới góc độ pháp lý

Trong giao dịch số, “hàng nhái” thường được hiểu là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, sao chép dấu hiệu nhận biết hoặc lợi dụng uy tín thương mại của chủ nhãn hiệu để gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng. Về phương diện pháp luật, hành vi này trước hết được xem là xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu nếu sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn cho hàng hóa, dịch vụ cùng loại của chủ thể được bảo hộ. Khi hàng hóa mang dấu hiệu giả mạo được chào bán trên sàn, cả người bán lẫn chủ thể tổ chức việc kinh doanh đều có thể trở thành đối tượng bị xử lý.

Pháp luật hiện hành không chỉ nhìn vào việc “có bán hay không” mà còn xem xét toàn bộ chuỗi hành vi như chào bán, trưng bày để bán, quảng cáo, vận chuyển, tàng trữ và phân phối hàng hóa xâm phạm. Do đó, một gian hàng hiển thị sản phẩm nhái, kèm hình ảnh, mô tả hoặc mã hàng làm người mua hiểu nhầm đó là hàng chính hãng, đã tiềm ẩn căn cứ xử lý ngay cả khi giao dịch chưa hoàn tất. Với môi trường sàn thương mại điện tử, chứng cứ điện tử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì nội dung vi phạm có thể bị xóa rất nhanh sau khi bị phát hiện.

Khung xử lý hiện hành cũng đã được siết chặt hơn theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, trong đó Tòa án có thể áp dụng biện pháp buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc định danh Internet liên quan đến hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đồng thời, đối với hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, Tòa án có thể buộc tiêu hủy hàng hóa; nguyên liệu, vật liệu và phương tiện dùng để sản xuất hàng giả cũng có thể bị xử lý theo điều kiện luật định.

Chủ nhãn hiệu cần chuẩn bị những căn cứ gì trước khi yêu cầu xử lý

Điều kiện cốt lõi để thực hiện quyền là phải có căn cứ xác lập quyền đối với nhãn hiệu, thông thường là Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu còn hiệu lực. Nếu chỉ có quyền sử dụng thương mại mà chưa được bảo hộ độc quyền, khả năng yêu cầu gỡ bỏ hoặc xử lý vẫn có thể gặp hạn chế đáng kể khi chứng minh quyền ưu tiên và phạm vi bảo hộ. Vì vậy, việc duy trì hiệu lực văn bằng, theo dõi nhóm sản phẩm/dịch vụ đã đăng ký và kiểm tra tình trạng gia hạn là bước nền tảng.

Song song với đó, chủ nhãn hiệu cần thu thập chứng cứ đầy đủ và có tính xác thực cao. Bộ hồ sơ nên gồm ảnh chụp màn hình sản phẩm, đường dẫn gian hàng, tên tài khoản người bán, mô tả hàng hóa, giá bán, lịch sử hiển thị, hóa đơn thử mua, chứng cứ giao nhận, mẫu hàng hóa và tài liệu đối chiếu cho thấy dấu hiệu xâm phạm. Trong thực tiễn, việc lập vi bằng hoặc ghi nhận chứng cứ điện tử sớm giúp tránh rủi ro mất dữ liệu khi người bán gỡ sản phẩm.

Đối với sàn có cơ chế tiếp nhận khiếu nại sở hữu trí tuệ, hồ sơ còn cần kèm văn bằng bảo hộ, tài liệu chứng minh tư cách chủ thể quyền và thông tin liên hệ hợp lệ. Nhiều nền tảng lớn đã triển khai cổng báo cáo xâm phạm nhãn hiệu chuyên biệt, cho phép chủ nhãn hiệu gửi yêu cầu gỡ bỏ, khóa gian hàng hoặc chặn nội dung vi phạm theo quy trình nội bộ. Việc sử dụng đúng biểu mẫu và phân loại đúng loại quyền bị xâm phạm làm tăng tốc độ xử lý đáng kể.

Các con đường xử lý mà chủ nhãn hiệu có thể yêu cầu

1. Yêu cầu sàn thương mại điện tử gỡ bỏ và ngăn chặn vi phạm

Đây là biện pháp nhanh nhất để hạn chế doanh số phát sinh từ hàng nhái. Chủ nhãn hiệu có thể yêu cầu sàn gỡ sản phẩm, ẩn nội dung, khóa gian hàng, chặn từ khóa, hoặc tạm dừng tài khoản người bán nếu có căn cứ rõ ràng về xâm phạm. Cơ chế này thường phù hợp khi mục tiêu trước mắt là ngăn lan truyền và bảo toàn thị trường, nhất là với sản phẩm bị sao chép hàng loạt.

Về chiến lược pháp lý, yêu cầu gửi tới sàn nên nêu rõ nhãn hiệu được bảo hộ, dấu hiệu vi phạm, mã sản phẩm, đường dẫn vi phạm, căn cứ nhận diện hàng giả và yêu cầu xử lý cụ thể. Trường hợp sàn chậm xử lý hoặc tiếp tục để nội dung vi phạm tồn tại sau khi đã được thông báo hợp lệ, chủ nhãn hiệu có thêm cơ sở xem xét trách nhiệm liên đới trong phạm vi pháp luật về thương mại điện tử và sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận này đặc biệt hiệu quả khi đi kèm hồ sơ đầy đủ và lập luận pháp lý ngắn gọn, nhất quán.

2. Yêu cầu cơ quan quản lý nhà nước xử phạt vi phạm hành chính

Khi hành vi có tính chất công khai, diễn ra thường xuyên hoặc đã gây ảnh hưởng rộng, chủ nhãn hiệu có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hành chính. Tùy tính chất vụ việc, cơ quan quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành, công an kinh tế, hải quan hoặc Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền có thể tham gia xử lý theo chức năng. Biện pháp hành chính phù hợp khi cần kiểm tra, tịch thu, phạt tiền và buộc loại bỏ yếu tố vi phạm.

Căn cứ xử phạt hàng giả, hàng nhái hiện được xác định theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP và các quy định sửa đổi, bổ sung liên quan, trong đó hàng hóa giả mạo nhãn hiệu thuộc nhóm hành vi bị xử lý nghiêm. Với dữ liệu vi phạm trên sàn, hồ sơ càng cụ thể thì khả năng xác minh càng cao, đặc biệt nếu có mẫu hàng mua thử và chứng cứ giao nhận. Trong nhiều trường hợp, xử lý hành chính là bước trung gian cần thiết trước khi cân nhắc khởi kiện hoặc yêu cầu biện pháp hình sự.

3. Khởi kiện dân sự để yêu cầu chấm dứt, bồi thường và tiêu hủy

Đây là con đường phù hợp khi chủ nhãn hiệu không chỉ muốn gỡ hàng mà còn muốn buộc người vi phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại. Theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, Tòa án có thể áp dụng biện pháp buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, buộc xin lỗi, cải chính công khai, buộc bồi thường thiệt hại và buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Luật sửa đổi 2025 còn mở rộng khả năng xử lý đối với nội dung, tài khoản và định danh số liên quan đến hành vi xâm phạm.

Khởi kiện dân sự đòi hỏi chuẩn bị kỹ về tư cách nguyên đơn, phạm vi quyền được bảo hộ, thiệt hại thực tế hoặc căn cứ xác định mức bồi thường. Nếu hàng giả được bán trên nhiều gian hàng hoặc nhiều nền tảng, việc xác định đường dây vi phạm và vai trò của từng chủ thể là nội dung then chốt. Khi yêu cầu bồi thường, chủ nhãn hiệu cần chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi xâm phạm và thiệt hại phát sinh, đồng thời lượng hóa thiệt hại bằng tài liệu tài chính, doanh số và chi phí xử lý khắc phục.

4. Đề nghị xử lý hình sự trong trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm

Nếu hành vi xâm phạm đạt ngưỡng nghiêm trọng, gây hậu quả lớn hoặc có tính chất có tổ chức, chủ nhãn hiệu có thể đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Đây là biện pháp nghiêm khắc nhất và thường được đặt ra khi có quy mô kinh doanh lớn, hàng hóa số lượng nhiều, doanh thu đáng kể hoặc tái phạm nhiều lần. Mục tiêu của hướng này là triệt tiêu nguồn cung vi phạm có tổ chức.

Trong thực tiễn, hồ sơ hình sự cần chứng cứ chặt chẽ hơn hồ sơ hành chính hoặc dân sự, nhất là về yếu tố lỗi, quy mô và lợi nhuận bất chính. Chủ nhãn hiệu nên phối hợp chặt với cơ quan chức năng, cung cấp mẫu hàng, dữ liệu giao dịch, lịch sử bán hàng và thông tin định danh người bán. Khi ngưỡng truy cứu được đáp ứng, biện pháp hình sự tạo sức răn đe cao hơn rõ rệt so với các chế tài khác.

Trình tự khuyến nghị để bảo vệ quyền trên sàn thương mại điện tử

Trình tự hiệu quả nhất thường bắt đầu từ việc ghi nhận chứng cứ, sau đó gửi thông báo vi phạm cho sàn, yêu cầu gỡ bỏ và khóa nội dung liên quan. Nếu sàn không xử lý hoặc vi phạm tiếp diễn, chủ nhãn hiệu chuyển sang yêu cầu cơ quan quản lý thị trường hoặc thanh tra có thẩm quyền kiểm tra, xử phạt. Trường hợp thiệt hại đáng kể hoặc tái phạm có hệ thống, việc khởi kiện dân sự hoặc đề nghị xem xét hình sự phải được cân nhắc ngay.

Với các vụ việc có tính lan truyền nhanh, việc kết hợp nhiều biện pháp trong cùng một thời điểm cho hiệu quả cao hơn một biện pháp đơn lẻ. Chẳng hạn, vừa yêu cầu sàn gỡ bài, vừa gửi đơn đến cơ quan nhà nước, vừa chuẩn bị hồ sơ khởi kiện sẽ giúp chủ nhãn hiệu giữ được thế chủ động. Cách làm này cũng tạo áp lực pháp lý đồng thời lên người bán và nền tảng trung gian.

Những điểm pháp lý cần lưu ý để tránh yêu cầu bị bác bỏ

Không phải mọi hàng “giống” hàng thật đều đương nhiên là hàng giả mạo nhãn hiệu; cần đối chiếu chính xác dấu hiệu bảo hộ, phạm vi nhóm hàng hóa/dịch vụ và mức độ gây nhầm lẫn. Nếu nhãn hiệu chưa được bảo hộ, hoặc văn bằng đã hết hiệu lực, yêu cầu xử lý sẽ gặp trở ngại lớn. Ngoài ra, các dấu hiệu thuần túy mô tả, khẩu hiệu độc lập hoặc tên gọi thông thường không đồng nghĩa với quyền nhãn hiệu được bảo hộ tuyệt đối.

Người yêu cầu cũng phải phân biệt giữa xâm phạm nhãn hiệu với tranh chấp cạnh tranh không lành mạnh, sao chép kiểu dáng, vi phạm quyền tác giả hoặc vi phạm quy định về hàng hóa giả mạo nguồn gốc. Mỗi loại vi phạm đi kèm căn cứ pháp lý và chứng cứ khác nhau. Việc xác định sai loại quyền sẽ làm chậm quá trình xử lý và giảm tính thuyết phục của hồ sơ.

Kết luận

Khi hàng nhái xuất hiện trên sàn thương mại điện tử, chủ nhãn hiệu có quyền yêu cầu xử lý theo nhiều lớp: gỡ bỏ trên sàn, xử phạt hành chính, khởi kiện dân sự và đề nghị truy cứu hình sự khi đủ điều kiện. Điểm mấu chốt là phải chứng minh được quyền đối với nhãn hiệu, thu thập chứng cứ điện tử kịp thời và chọn đúng cơ chế thực thi theo mức độ vi phạm. Trong bối cảnh pháp luật sở hữu trí tuệ năm 2026 đã tăng cường các biện pháp số, chủ nhãn hiệu có thêm công cụ pháp lý hữu hiệu để bảo vệ thị trường và uy tín thương mại.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019 và 2022, cùng Luật sửa đổi 2025 có hiệu lực trong năm 2026.
• Nghị định 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Giao dịch điện tử 2023 và quy định pháp luật liên quan đến chứng cứ điện tử.
• Các cổng tiếp nhận khiếu nại sở hữu trí tuệ và cơ chế bảo vệ thương hiệu của các sàn thương mại điện tử lớn tại Việt Nam.