Ai nuôi con khi cha mẹ cùng tranh quyền sau ly hôn

Ai là người được nuôi con khi cha và mẹ cùng muốn giành quyền nuôi?

Trong tranh chấp nuôi con sau ly hôn, pháp luật không mặc nhiên ưu tiên cha hoặc mẹ, mà ưu tiên quyền lợi về mọi mặt của con. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, cha mẹ vẫn có quyền, nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con sau ly hôn; nếu không tự thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào lợi ích tốt nhất của con.

Như vậy, câu hỏi trung tâm không phải là ai muốn nuôi con hơn, mà là ai có đủ điều kiện bảo đảm cho con được sống ổn định, được chăm sóc đầy đủ, được học tập và phát triển toàn diện hơn. Cách tiếp cận này đặt lợi ích của trẻ em lên trên mong muốn chủ quan của cha mẹ.

Nguyên tắc pháp lý áp dụng khi giải quyết tranh chấp

Pháp luật hiện hành quy định rõ ba nguyên tắc cốt lõi. Thứ nhất, cha mẹ được quyền thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thăm nom theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Thứ hai, nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định dựa trên quyền lợi về mọi mặt của con theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Thứ ba, nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con theo khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Đối với con dưới 36 tháng tuổi, khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Quy định này thể hiện sự ưu tiên đặc biệt đối với trẻ nhỏ trong giai đoạn cần sự chăm sóc gần gũi, liên tục.

Tòa án căn cứ vào những yếu tố nào?

Khi cả cha và mẹ đều yêu cầu nuôi con, Tòa án không chỉ nhìn vào thu nhập mà đánh giá toàn diện nhiều tiêu chí. Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP, việc xem xét quyền lợi về mọi mặt của con phải dựa trên điều kiện, khả năng của cha mẹ trong việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, bao gồm cả khả năng bảo vệ con khỏi bị xâm hại, bóc lột; thời gian trực tiếp chăm sóc; môi trường sống; đạo đức, lối sống; và các yếu tố bảo đảm sự phát triển ổn định của trẻ.

Trong thực tiễn, người có điều kiện nuôi con tốt hơn không chỉ là người có mức thu nhập cao hơn, mà còn là người có chỗ ở ổn định, có thời gian dành cho con, có nhân thân phù hợp, có khả năng bảo đảm học tập, y tế và chăm sóc tinh thần cho con. Nếu một bên chứng minh được mình có môi trường sống an toàn, ổn định và phù hợp hơn cho trẻ, đây là lợi thế quan trọng trong việc được giao trực tiếp nuôi con.

Nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi

Nguyện vọng của con không phải là yếu tố duy nhất, nhưng là yếu tố bắt buộc phải xem xét khi con từ đủ 07 tuổi trở lên. Tòa án sẽ ghi nhận ý kiến của con trong điều kiện bảo đảm tự nguyện, khách quan và không bị chi phối. Ý kiến đó được đặt trong tương quan với các điều kiện thực tế khác để xác định phương án có lợi nhất cho trẻ.

Con dưới 36 tháng tuổi

Đối với nhóm tuổi này, pháp luật nghiêng về việc giao cho mẹ nuôi con trực tiếp. Tuy nhiên, nguyên tắc này không tuyệt đối. Khi người mẹ không đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con, Tòa án có thể giao con cho cha trực tiếp nuôi theo khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Ai có nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thăm nom?

Người không trực tiếp nuôi con vẫn có đầy đủ trách nhiệm pháp lý đối với con. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 82 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ tôn trọng quyền của con được sống chung với người trực tiếp nuôi, đồng thời có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con. Khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng bảo đảm quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở.

Nếu bên không trực tiếp nuôi con lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, người trực tiếp nuôi có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom theo khoản 2 Điều 85 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Cơ chế này nhằm bảo đảm rằng quyền thăm nom không bị biến thành công cụ gây tổn hại cho trẻ.

Thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi bản án có hiệu lực

Quyết định giao con cho ai không phải là bất biến. Khi có căn cứ cho rằng việc thay đổi người trực tiếp nuôi con là cần thiết để bảo đảm lợi ích của trẻ, Tòa án có thể xem xét thay đổi theo Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Căn cứ thay đổi thường xuất phát từ việc người đang nuôi con không còn đủ điều kiện chăm sóc, hoặc môi trường sống của trẻ không còn bảo đảm quyền lợi cần thiết.

Quy định này phản ánh nguyên tắc xuyên suốt của pháp luật hôn nhân và gia đình: quyền nuôi con được xác định và điều chỉnh vì lợi ích của trẻ em, chứ không nhằm giải quyết mâu thuẫn lợi ích giữa cha mẹ.

Hồ sơ và chứng cứ nào thường có ý nghĩa quyết định?

Trong tranh chấp quyền nuôi con, chứng cứ có vai trò rất lớn. Người yêu cầu nuôi con thường cần chứng minh thu nhập, chỗ ở, thời gian chăm sóc, điều kiện học tập của con, nhân thân và khả năng bảo vệ con. Các tài liệu về lương, hợp đồng lao động, đăng ký cư trú, giấy tờ nhà ở, chứng cứ về việc trực tiếp chăm sóc con, hồ sơ học tập và y tế của trẻ đều có giá trị thực tiễn.

Nếu muốn chứng minh bên kia không đủ điều kiện nuôi con, cần nêu rõ căn cứ cụ thể, có tài liệu, nhân chứng hoặc dữ liệu xác thực. Những cáo buộc chung chung không đủ sức thuyết phục trước Tòa án, vì cơ quan xét xử luôn đánh giá trên chứng cứ và lợi ích thực tế của trẻ.

Kết luận

Khi cả cha và mẹ đều muốn giành quyền nuôi con, pháp luật Việt Nam không ưu tiên tuyệt đối cho bất kỳ bên nào. Tòa án sẽ giao con cho người có điều kiện bảo đảm tốt hơn cho sự phát triển toàn diện của trẻ, đồng thời xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi và áp dụng nguyên tắc đặc thù đối với con dưới 36 tháng tuổi. Vì vậy, yếu tố quyết định không nằm ở mong muốn của cha mẹ mà nằm ở khả năng bảo đảm ổn định, an toàn và quyền lợi lâu dài của con.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Thông tin hướng dẫn, giải đáp nghiệp vụ của Tòa án nhân dân tối cao về tranh chấp nuôi con sau ly hôn.
• Tài liệu phổ biến, giải thích pháp luật của Bộ Tư pháp về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau ly hôn.