Ai được nhận tiền bồi thường khi đất có nhiều người đồng sử dụng?

Cơ sở pháp lý xác định người được nhận tiền bồi thường

Trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất, tiền bồi thường về đất được trả cho người có đất thu hồi theo quy định tại khoản 5 Điều 3 Luật Đất đai 2024, theo đó bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất của diện tích đất thu hồi cho người có đất thu hồi. Về nguyên tắc định giá, điểm e khoản 1 Điều 160 Luật Đất đai 2024 quy định giá đất cụ thể được áp dụng để tính tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.

Khi thửa đất có nhiều người cùng có quyền sử dụng, quan hệ giữa các đồng sử dụng không chỉ chịu sự điều chỉnh của pháp luật đất đai mà còn phải tuân theo pháp luật dân sự về sở hữu chung và chia quyền tài sản. Vì vậy, người được nhận tiền bồi thường không mặc nhiên là một cá nhân duy nhất, mà là chủ thể hoặc nhóm chủ thể có quyền sử dụng đất hợp pháp, tùy theo cách xác lập quyền và tình trạng ghi nhận trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Nguyên tắc chung: tiền bồi thường thuộc về những người có chung quyền sử dụng đất

Đối với đất có nhiều người đồng sử dụng, khoản tiền bồi thường được xác định là giá trị thay thế cho quyền sử dụng đất bị thu hồi. Do đó, người có quyền nhận tiền bồi thường là tất cả những người có chung quyền sử dụng đất nếu quyền đó được xác lập hợp pháp và còn tồn tại tại thời điểm thu hồi đất. Nếu quyền sử dụng đất được cấp chung cho nhiều người, thì quan hệ nhận bồi thường cũng là quan hệ đồng quyền, không phải quan hệ của riêng một người đứng tên thực hiện thủ tục.

Trong thực tiễn, nếu Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ghi tên đồng sử dụng của nhiều người, cơ quan bồi thường phải căn cứ vào nội dung ghi nhận đó để xác định chủ thể nhận tiền. Trường hợp Giấy chứng nhận không ghi rõ tỷ lệ phần quyền của từng người, việc phân chia tiền bồi thường được xác định theo thỏa thuận giữa các đồng sử dụng hoặc theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, phù hợp với quy định của pháp luật dân sự và pháp luật đất đai.

Phân chia tiền bồi thường theo thỏa thuận giữa các đồng sử dụng

Khoản 4 Điều 25 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định việc phân chia tiền bồi thường, hỗ trợ đối với những người có chung quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất được thực hiện theo thỏa thuận giữa các bên có chung quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất theo quy định của pháp luật về dân sự. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc tôn trọng sự tự định đoạt của các đồng chủ thể đối với phần quyền của mình.

Như vậy, nếu các đồng sử dụng thống nhất được tỷ lệ hưởng, cơ quan bồi thường chi trả theo văn bản thỏa thuận hợp lệ. Thỏa thuận nên được lập bằng văn bản, có chữ ký của tất cả người có quyền, thể hiện rõ tỷ lệ nhận tiền, phương thức nhận tiền và người đại diện nhận thay nếu có. Cách làm này giúp hạn chế tranh chấp phát sinh khi phương án bồi thường đã được phê duyệt.

Trường hợp quyền sử dụng đất phân chia được theo phần

Theo điểm b khoản 2 Điều 138 Luật Đất đai 2024, trường hợp nhóm người sử dụng đất mà quyền sử dụng đất phân chia được theo phần cho từng thành viên trong nhóm thì nếu từng thành viên muốn thực hiện quyền đối với phần của mình, phải thực hiện đăng ký biến động hoặc tách thửa theo quy định, làm thủ tục cấp Giấy chứng nhận và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất theo quy định. Quy định này cho thấy pháp luật thừa nhận khả năng xác định phần quyền riêng trong khối quyền chung.

Khi phần quyền đã được xác định rõ, tiền bồi thường được chia tương ứng với phần quyền của từng người. Nếu các bên chưa kịp tách thửa nhưng đã có căn cứ pháp lý rõ ràng về tỷ lệ góp quyền hoặc phần sở hữu, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải tôn trọng nội dung quyền đã được xác lập khi xác định người nhận tiền. Tuy nhiên, việc thanh toán cụ thể vẫn phải bảo đảm đúng hồ sơ pháp lý và phương án bồi thường được duyệt.

Người đứng tên trên giấy chứng nhận có được tự nhận toàn bộ tiền bồi thường không?

Người đứng tên trên Giấy chứng nhận không đương nhiên được hưởng toàn bộ tiền bồi thường nếu quyền sử dụng đất là quyền chung của nhiều người. Giấy chứng nhận là căn cứ xác định chủ thể quyền, nhưng phần quyền hưởng lợi cuối cùng còn phải căn cứ vào quan hệ đồng sử dụng, thỏa thuận giữa các bên và quy định của pháp luật dân sự. Vì vậy, nếu trên giấy chứng nhận chỉ ghi tên một người nhưng thực tế có đồng quyền hợp pháp của người khác, việc chi trả toàn bộ cho người đứng tên có thể không bảo đảm đúng bản chất pháp lý của quyền sử dụng đất.

Ngược lại, nếu giấy chứng nhận hoặc hồ sơ nguồn gốc đất cho thấy chỉ một người là chủ thể quyền sử dụng đất, còn những người khác chỉ là thành viên sinh sống, cùng quản lý hoặc cùng sử dụng thực tế mà không có căn cứ xác lập quyền độc lập, thì người có quyền sử dụng đất hợp pháp mới là chủ thể nhận bồi thường. Do đó, việc xác định chủ thể nhận tiền phải dựa trên tư cách pháp lý chứ không chỉ dựa vào việc đang sử dụng thực tế.

Xử lý khi có tranh chấp giữa những người đồng sử dụng

Khi các đồng sử dụng không thống nhất được ai nhận tiền, nhận bao nhiêu, hoặc có tranh chấp về nguồn gốc và tỷ lệ quyền, cơ quan bồi thường không thể tùy tiện chia tiền theo cảm tính. Trong trường hợp này, tiền bồi thường thường được tạm giữ hoặc gửi theo cơ chế xử lý tranh chấp cho đến khi có thỏa thuận hoặc quyết định giải quyết tranh chấp có hiệu lực. Nguyên tắc này nhằm bảo đảm tiền bồi thường không bị chi trả sai chủ thể.

Việc giải quyết tranh chấp sẽ căn cứ vào hồ sơ địa chính, giấy chứng nhận, giấy tờ về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, cùng các tài liệu thể hiện sự thỏa thuận hoặc phân chia quyền giữa các đồng sử dụng. Nếu tranh chấp chưa được giải quyết dứt điểm, việc chi trả phải chờ kết quả giải quyết của cơ quan có thẩm quyền hoặc bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật.

Một số tình huống điển hình

Trong trường hợp vợ chồng cùng đứng tên quyền sử dụng đất, tiền bồi thường là tài sản chung thì được xử lý theo chế độ tài sản chung của vợ chồng và theo thỏa thuận giữa các bên, trừ khi có căn cứ xác định là tài sản riêng. Nếu hộ gia đình, cá nhân hoặc nhiều hộ gia đình cùng đứng tên sử dụng chung một thửa đất, việc chia tiền bồi thường phải theo phần quyền của từng chủ thể hoặc theo văn bản thỏa thuận chung.

Đối với đất của cộng đồng dân cư hoặc đất sử dụng chung cho mục đích tín ngưỡng, tôn giáo, tiền bồi thường không phải trả cho một cá nhân đại diện để tự do định đoạt, mà phải theo đúng chủ thể quản lý, sử dụng đất hợp pháp và quy chế nội bộ của cộng đồng hoặc tổ chức tôn giáo tương ứng. Đây là nhóm trường hợp cần đặc biệt thận trọng vì quyền tài sản gắn chặt với mục đích sử dụng và cơ chế quản trị riêng.

Kết luận

Người được nhận tiền bồi thường khi đất có nhiều người đồng sử dụng là tất cả những người có chung quyền sử dụng đất hợp pháp hoặc người đại diện nhận thay theo thỏa thuận hợp lệ của họ. Nếu quyền được phân chia rõ, mỗi người nhận theo phần quyền; nếu không phân chia rõ thì nhận theo thỏa thuận hoặc theo quyết định giải quyết tranh chấp. Cơ quan bồi thường chỉ được chi trả khi đã xác định đúng chủ thể có quyền, đúng tỷ lệ hưởng và đúng căn cứ pháp luật hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đất đai 2024.
• Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Văn bản hướng dẫn, giải đáp chính sách pháp luật về đất đai trên Cổng thông tin cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
• Các tài liệu pháp lý chuyên sâu về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.