Agency sử dụng lại sản phẩm đã làm cho khách hàng khác: có vi phạm bản quyền không?

Cơ sở pháp lý để đánh giá việc tái sử dụng sản phẩm của agency

Trong lĩnh vực sáng tạo, sản phẩm do agency thực hiện cho khách hàng thường được bảo hộ dưới dạng tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học nếu đáp ứng điều kiện bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Theo khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, quyền tài sản bao gồm quyền làm tác phẩm phái sinh, biểu diễn, sao chép, phân phối, truyền đạt và cho thuê trong phạm vi luật định.

Bản chất pháp lý của quan hệ agency với khách hàng thường là quan hệ hợp đồng dịch vụ. Theo Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng dịch vụ là sự thỏa thuận theo đó bên cung ứng dịch vụ thực hiện công việc cho bên sử dụng dịch vụ và bên sử dụng dịch vụ trả tiền dịch vụ. Khi sản phẩm sáng tạo được đặt hàng, nội dung hợp đồng và phạm vi chuyển giao quyền là yếu tố quyết định việc agency có còn quyền dùng lại sản phẩm hay không.

Khi nào việc dùng lại sản phẩm có thể không vi phạm bản quyền

Việc tái sử dụng không đương nhiên là xâm phạm nếu agency là chủ sở hữu quyền tác giả hoặc được khách hàng chuyển giao, cho phép khai thác theo phạm vi rõ ràng. Theo điểm a khoản 1 Điều 45 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, quyền tác giả có thể được chuyển giao bằng hợp đồng, trừ các trường hợp pháp luật không cho phép chuyển giao. Khi hợp đồng quy định agency được giữ lại một phần quyền, được dùng lại cấu trúc, ý tưởng, template, hay thành tố không được độc quyền chuyển giao, việc tái sử dụng trong giới hạn đó không bị coi là vi phạm.

Đối với các yếu tố không được bảo hộ như ý tưởng, phương pháp làm việc, quy trình sáng tạo, phong cách chung hay kỹ thuật thực hiện, agency không bị ràng buộc bởi độc quyền bản quyền của khách hàng chỉ vì đã từng thực hiện dự án trước. Quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện cụ thể của tác phẩm, không bảo hộ ý tưởng thuần túy. Do đó, nếu agency chỉ vận dụng lại kinh nghiệm, bố cục logic chung hoặc nguyên tắc thiết kế không trùng lặp về biểu đạt, rủi ro xâm phạm giảm đáng kể.

Trường hợp tái sử dụng dễ bị coi là xâm phạm quyền tác giả

Việc dùng lại chính tác phẩm đã bàn giao, hoặc một phần đáng kể của tác phẩm đó, để phục vụ khách hàng khác mà không có căn cứ cho phép rõ ràng thường dẫn đến hành vi xâm phạm. Theo điểm a khoản 1 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Nếu agency lấy thiết kế, bài viết, video, bộ nhận diện, code, storyboard hoặc nội dung sáng tạo đã tạo riêng cho khách hàng trước để dùng lại cho khách hàng sau, hành vi đó thường xâm phạm phần quyền tài sản đã thuộc về chủ thể có quyền khai thác.

Rủi ro còn tăng cao khi hợp đồng trước đó có điều khoản chuyển giao toàn bộ quyền tài sản cho khách hàng, hoặc xác định sản phẩm là “tác phẩm thuê sáng tạo” gắn độc quyền sử dụng cho khách hàng. Trong tình huống này, agency không còn quyền tự ý sao chép hay tái khai thác cho dự án khác, trừ khi có thỏa thuận khác bằng văn bản. Theo khoản 1 Điều 47 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, việc chuyển giao quyền sử dụng, chuyển nhượng quyền tác giả phải được lập thành hợp đồng hoặc văn bản theo quy định pháp luật.

Phân biệt quyền sở hữu vật chất với quyền tài sản đối với tác phẩm

Một nhầm lẫn phổ biến là agency giữ file gốc, mẫu thiết kế hoặc mã nguồn thì đương nhiên có quyền dùng lại. Thực tế, quyền sở hữu đối với bản sao vật chất không đồng nhất với quyền tác giả đối với nội dung sáng tạo chứa trong đó. Theo khoản 1 Điều 222 Bộ luật Dân sự 2015, người tiến hành hoạt động sáng tạo có quyền sở hữu đối với tài sản có được từ hoạt động sáng tạo theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ; tuy nhiên, quyền sở hữu tài sản và quyền tác giả là hai chế định khác nhau, cần xác định theo hợp đồng và luật chuyên ngành.

Vì vậy, việc agency lưu trữ file thiết kế, bản thảo, source code hay bản dựng không tự động làm phát sinh quyền khai thác lại cho mục đích thương mại. Điều quyết định vẫn là thỏa thuận về quyền sử dụng, quyền chuyển giao, phạm vi độc quyền, thời hạn và lãnh thổ khai thác. Nếu hợp đồng im lặng về quyền tái sử dụng, tranh chấp thường sẽ xoay quanh phạm vi chuyển giao thực tế và tập quán thương mại, nhưng agency vẫn phải thận trọng vì quyền tác giả mặc nhiên thuộc về chủ thể được pháp luật xác định.

Điều khoản hợp đồng cần có để tránh tranh chấp

Để tránh tranh chấp, hợp đồng giữa agency và khách hàng phải ghi rõ tác phẩm nào được chuyển giao độc quyền, tác phẩm nào chỉ cho phép sử dụng có giới hạn, và agency có được quyền tái sử dụng hay không. Cần phân định cụ thể giữa quyền sở hữu đối với file bàn giao, quyền sử dụng tác phẩm, và quyền khai thác thương mại đối với các thành tố sáng tạo. Điều khoản càng cụ thể thì khả năng phát sinh tranh cãi về bản quyền càng thấp.

Hợp đồng cũng nên nêu rõ phần nào là tác phẩm đặt hàng riêng, phần nào là tài nguyên nền tảng, thư viện nội bộ, template, mẫu thiết kế, preset, framework hoặc công cụ do agency sở hữu trước. Các thành tố này nếu được tách bạch ngay từ đầu thì agency có thể tiếp tục sử dụng hợp pháp cho khách hàng khác mà không xâm phạm quyền của khách hàng cũ. Ngược lại, nếu toàn bộ sản phẩm được thiết kế riêng theo yêu cầu đặc thù và đã chuyển giao toàn bộ quyền tài sản, agency không được tái sử dụng trái phép.

Hệ quả pháp lý khi sử dụng lại sản phẩm đã làm cho khách hàng khác

Khi hành vi tái sử dụng xâm phạm quyền tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả có thể yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại và áp dụng biện pháp xử lý theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Mức độ trách nhiệm phụ thuộc vào tính chất của hành vi, phạm vi khai thác trái phép, thiệt hại thực tế và yếu tố lỗi. Trong môi trường kinh doanh dịch vụ sáng tạo, việc bị đánh giá là sao chép sản phẩm của khách hàng khác còn kéo theo rủi ro về uy tín, chấm dứt hợp đồng và mất khách hàng.

Nếu hành vi có dấu hiệu nghiêm trọng, tranh chấp còn có thể chuyển sang xử lý hành chính hoặc dân sự theo cơ chế bảo vệ quyền tác giả. Do đó, agency không nên mặc định rằng “sản phẩm do mình làm ra thì muốn dùng thế nào cũng được”. Cách tiếp cận đúng là xác định nguồn gốc quyền, đọc kỹ hợp đồng và kiểm tra giới hạn chuyển giao trước khi tái sử dụng.

Kết luận

Agency sử dụng lại sản phẩm đã làm cho khách hàng khác không phải lúc nào cũng vi phạm bản quyền, nhưng sẽ trở thành hành vi xâm phạm nếu sản phẩm đó là tác phẩm được bảo hộ và quyền khai thác đã thuộc về khách hàng hoặc chủ thể khác. Vấn đề cốt lõi nằm ở quyền tác giả đối với hình thức thể hiện cụ thể, phạm vi chuyển giao quyền bằng hợp đồng và việc có hay không sự cho phép hợp lệ. Trong thực tiễn, hợp đồng càng rõ thì rủi ro càng thấp; ngược lại, việc tái sử dụng tùy tiện là nguồn phát sinh tranh chấp bản quyền phổ biến nhất.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022.
• Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật.
• Tài liệu hướng dẫn, giải thích của cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả, quyền liên quan.