Điều 9 Bộ luật hình sự 2015: Phân loại tội phạm

Ý nghĩa của Điều 9

Điều 9 không nhằm mô tả hành vi phạm tội, mà thiết lập “thước đo pháp lý” để xác định mức độ nguy hiểm của từng tội danh. Nhà làm luật chọn tiêu chí mức cao nhất của khung hình phạt vì đây là căn cứ ổn định, dễ áp dụng và phản ánh tương đối đầy đủ chính sách xử lý đối với từng nhóm tội.

Về bản chất, quy định này giúp phân tầng tội phạm theo mức độ nghiêm khắc của chế tài, từ đó làm nền cho nhiều quyết định tố tụng và hậu quả pháp lý khác. Khi xác định đúng loại tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng mới áp dụng chính xác các quy định về tạm giữ, tạm giam, thời hiệu, miễn trách nhiệm hình sự, xóa án tích và các chính sách nhân đạo khác.

Cách áp dụng đúng

Điểm mấu chốt khi áp dụng Điều 9 là phải xác định điều luật cụ thể đang được viện dẫn và khung hình phạt cao nhất của điều đó. Nếu khung cao nhất là đến 03 năm tù, đây là tội phạm ít nghiêm trọng; trên 03 năm đến 07 năm là nghiêm trọng; trên 07 năm đến 15 năm là rất nghiêm trọng; trên 15 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình là đặc biệt nghiêm trọng.

Cần lưu ý rằng việc phân loại không căn cứ vào mức hình phạt mà Tòa án thực tế tuyên trong bản án, mà căn cứ vào khung hình phạt do Bộ luật Hình sự quy định đối với tội danh đó. Đây là nhầm lẫn rất phổ biến trong thực tiễn, nhất là khi một vụ án cụ thể được áp dụng tình tiết giảm nhẹ khiến mức án tuyên thấp hơn nhiều so với khung tối đa.

Điểm cần tránh khi hiểu điều luật

Không được đồng nhất “tội ít nghiêm trọng” với hành vi ít nguy hại về mặt đạo đức hay hậu quả thực tế trong từng vụ việc. Phân loại tại Điều 9 là phân loại pháp lý, gắn với khung hình phạt và chính sách hình sự của nhà làm luật, chứ không phải đánh giá cảm tính theo kết quả thiệt hại riêng lẻ.

Cũng không nên suy luận rằng cứ mức án tuyên thấp là tội danh thuộc nhóm nhẹ. Trên thực tế, một tội danh có thể thuộc loại rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng dù trong vụ án cụ thể người phạm tội được áp dụng mức án thấp hơn do có nhiều tình tiết giảm nhẹ hoặc thuộc trường hợp phạm tội chưa đạt, đồng phạm, vai trò thứ yếu.

Pháp nhân thương mại

Khoản 2 Điều 9 khẳng định việc phân loại tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện vẫn dựa trên cùng logic tại khoản 1, đồng thời phải đối chiếu với các tội danh tương ứng dành cho pháp nhân tại Điều 76 Bộ luật Hình sự. Nghĩa là, không có một hệ tiêu chí riêng tách biệt hoàn toàn cho pháp nhân, mà vẫn dựa vào tính chất, mức độ nguy hiểm và khung chế tài tương ứng.

Trong thực tiễn, điểm này đặc biệt quan trọng vì không phải mọi tội danh của cá nhân đều áp dụng cho pháp nhân. Khi xử lý pháp nhân thương mại, phải kiểm tra trước hết tội đó có thuộc nhóm được quy định áp dụng cho pháp nhân hay không, rồi mới xác định loại tội phạm theo Điều 9.

Lưu ý thực tiễn

• Phải đọc Điều 9 cùng điều luật cụ thể của tội danh bị truy cứu, không tách rời khung hình phạt.
• Phân loại đúng tội phạm là bước nền cho nhiều hệ quả pháp lý trong tố tụng và thi hành án.
• Tiêu chí quyết định là khung hình phạt cao nhất, không phải mức án thực tế của vụ án.
• Với pháp nhân thương mại, cần kiểm tra thêm căn cứ áp dụng tại Điều 76 Bộ luật Hình sự.