Điều 87 Bộ luật hình sự 2015: Tổng hợp hình phạt của nhiều bản án
Bình luận Điều 87 BLHS 2015 về tổng hợp hình phạt nhiều bản án của pháp nhân thương mại, trọng tâm áp dụng và lưu ý thực tiễn.
Điều 87. Tổng hợp hình phạt của nhiều bản án
1. Trường hợp pháp nhân thương mại đang chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về tội đã phạm trước khi có bản án này, thì Tòa án quyết định hình phạt đối với tội đang bị xét xử, sau đó quyết định hình phạt chung theo quy định tại Điều 86 của Bộ luật này.
Thời gian đã chấp hành hình phạt của bản án trước về đình chỉ hoạt động có thời hạn, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt chung.
2. Khi xét xử một pháp nhân thương mại đang phải chấp hành một bản án mà lại thực hiện hành vi phạm tội mới, Tòa án quyết định hình phạt đối với tội mới, sau đó tổng hợp với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước rồi quyết định hình phạt chung theo quy định tại Điều 86 của Bộ luật này.
3. Trong trường hợp một pháp nhân thương mại phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật mà các hình phạt của các bản án chưa được tổng hợp, thì Chánh án Tòa án có thẩm quyền ra quyết định tổng hợp hình phạt của các bản án theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này.
Ý nghĩa của quy định
Điều 87 được thiết kế để xử lý tình huống pháp nhân thương mại bị kết án nhiều lần nhưng các bản án chưa được ghép lại thành một hình phạt chung. Cách tiếp cận này bảo đảm việc thi hành án không bị chia cắt, đồng thời phản ánh đúng mức độ nguy hiểm của toàn bộ hành vi phạm tội. Theo hướng dẫn thực tiễn, điều luật chỉ áp dụng khi chủ thể đang chấp hành một bản án hoặc phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực mà chưa tổng hợp.
Ba tình huống cần phân biệt
Khoản 1 áp dụng khi pháp nhân đang chấp hành bản án trước, nhưng lại bị xét xử về tội đã thực hiện trước thời điểm có bản án đó. Khi đó, Tòa án xử lý tội mới trước, rồi tổng hợp theo Điều 86 Bộ luật Hình sự. Thời gian đã chấp hành của hình phạt trước đối với một số hình phạt hạn chế hoạt động được trừ vào thời hạn chung.
Khoản 2 áp dụng khi pháp nhân đang chấp hành bản án trước nhưng lại thực hiện tội mới sau đó. Cách tổng hợp khác ở chỗ Tòa án cộng phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước với hình phạt của tội mới, rồi xác định hình phạt chung theo Điều 86 Bộ luật Hình sự. Điểm mấu chốt là phải tách bạch giữa hành vi phạm tội xảy ra trước và sau bản án trước.
Khoản 3 là trường hợp kỹ thuật thi hành án: có nhiều bản án đã có hiệu lực nhưng chưa được tổng hợp. Khi đó, Chánh án Tòa án có thẩm quyền ra quyết định tổng hợp theo đúng logic của khoản 1 và khoản 2. Quy định này nhằm khắc phục tình trạng thi hành án rời rạc, thiếu thống nhất giữa các bản án.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều kiện then chốt để kích hoạt Điều 87 là pháp nhân thương mại phải đang chấp hành một bản án hoặc phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực. Nếu không có bản án trước đang được thi hành, thì không đặt ra tổng hợp hình phạt của nhiều bản án theo điều này. Việc xác định đúng mốc thời gian phạm tội và trạng thái thi hành án là yếu tố quyết định.
Người áp dụng thường nhầm lẫn giữa phạm nhiều tội và nhiều bản án. Điều 87 không xử lý trường hợp cùng một lần xét xử nhiều tội, mà xử lý trường hợp có ít nhất hai bản án độc lập chưa được tổng hợp. Vì vậy, phải kiểm tra trình tự tố tụng và thời điểm phạm tội trước khi áp dụng.
Lưu ý thực tiễn
Không phải mọi bản án mới đều làm phát sinh tổng hợp theo khoản 1 hoặc khoản 2; yếu tố quyết định là tội bị xét xử sau được thực hiện trước hay sau bản án đang chấp hành. Nếu xác định sai mốc này, kết quả tổng hợp hình phạt sẽ sai bản chất. Trong thực hành, Điều 87 thường đi kèm Điều 86, nên cần đọc đồng thời hai điều để xác định đúng giới hạn của hình phạt chung.
Với hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực hoặc cấm huy động vốn, thời gian đã chấp hành của bản án trước được trừ vào thời hạn chung. Đây là chi tiết kỹ thuật nhưng có ý nghĩa trực tiếp trong thi hành án, tránh kéo dài vượt quá phạm vi cần thiết. Khi hồ sơ có nhiều bản án, cơ quan có thẩm quyền phải rà soát toàn bộ tình trạng thi hành để bảo đảm không bỏ sót phần đã chấp hành.
Nhận diện đúng bản chất
Điều 87 thể hiện quan điểm xử lý thống nhất, không cộng dồn máy móc mọi bản án. Mục tiêu không phải tăng hình phạt vô hạn, mà là xác định một hình phạt chung tương xứng với toàn bộ nghĩa vụ hình sự chưa được giải quyết. Vì vậy, trọng tâm thực tiễn của điều này nằm ở kỹ thuật xác định quan hệ giữa các bản án và phần hình phạt còn lại, chứ không chỉ ở việc cộng số học đơn thuần.