Điều 86 Bộ luật hình sự 2015: Quyết định hình phạt trong trường hợp pháp nhân thương mại phạm nhiều tội
Bình luận Điều 86 Bộ luật Hình sự 2015 về tổng hợp hình phạt khi pháp nhân thương mại phạm nhiều tội, ngắn gọn và thực tiễn.
Điều 86. Quyết định hình phạt trong trường hợp pháp nhân thương mại phạm nhiều tội
Khi xét xử cùng 01 lần pháp nhân thương mại phạm nhiều tội, Tòa án quyết định hình phạt đối với từng tội và tổng hợp hình phạt theo quy định sau đây:
1.[33] Đối với hình phạt chính:
a) Nếu các hình phạt đã tuyên cùng là phạt tiền thì các khoản tiền phạt được cộng lại thành hình phạt chung. Hình phạt tiền không tổng hợp với các hình phạt khác;
b) Nếu các hình phạt đã tuyên là đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong cùng lĩnh vực hoặc hình phạt đã tuyên cùng là đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong cùng lĩnh vực thì hình phạt chung là đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong lĩnh vực đó;
c) Nếu các hình phạt đã tuyên là đình chỉ hoạt động có thời hạn trong cùng lĩnh vực thì được tổng hợp thành hình phạt chung nhưng không vượt quá 04 năm;
d) Nếu trong số các hình phạt đã tuyên có hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 79 của Bộ luật này thì hình phạt chung là đình chỉ hoạt động vĩnh viễn đối với toàn bộ hoạt động;
đ) Nếu các hình phạt đã tuyên là đình chỉ hoạt động có thời hạn trong các lĩnh vực khác nhau hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong các lĩnh vực khác nhau hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn trong các lĩnh vực khác nhau thì không tổng hợp.
2. Đối với hình phạt bổ sung:
a) Nếu các hình phạt đã tuyên là cùng loại thì hình phạt chung được quyết định trong giới hạn do Bộ luật này quy định đối với hình phạt đó; riêng đối với hình phạt tiền thì các khoản tiền được cộng lại thành hình phạt chung;
b) Nếu các hình phạt đã tuyên là khác loại thì pháp nhân thương mại bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 86 thể hiện cách tiếp cận rất rõ của Bộ luật Hình sự: khi một pháp nhân thương mại phạm nhiều tội trong cùng một lần xét xử, Tòa án không tuyên hình phạt rời rạc theo kiểu “cộng cơ học”, mà phải tổng hợp theo từng nhóm hình phạt và theo giới hạn luật định. Mục tiêu là bảo đảm tính nghiêm minh, đồng thời ngăn việc hình phạt bị đẩy lên quá mức chỉ vì có nhiều tội danh. Đây là quy định mang tính kỹ thuật cao, nhưng có ý nghĩa thực tiễn trực tiếp trong lượng hình.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật chỉ được kích hoạt khi pháp nhân thương mại bị xét xử cùng 01 lần về nhiều tội. Khi đó, Tòa án phải quyết định hình phạt đối với từng tội trước, rồi mới tổng hợp theo từng loại hình phạt chính và bổ sung. Cách làm này cho thấy điều kiện đầu vào của Điều 86 không phải là “có nhiều hành vi” nói chung, mà là đã hình thành nhiều tội danh và được giải quyết trong cùng một bản án.
Đối với hình phạt chính, luật ưu tiên quy tắc riêng cho từng loại. Nếu đều là phạt tiền thì cộng lại thành hình phạt chung; nếu là đình chỉ hoạt động có thời hạn trong cùng lĩnh vực thì được tổng hợp nhưng không quá 04 năm; nếu có tình tiết dẫn đến đình chỉ hoạt động vĩnh viễn đối với toàn bộ hoạt động theo khoản 2 Điều 79 Bộ luật Hình sự 2015 thì hình phạt chung là đình chỉ vĩnh viễn toàn bộ hoạt động. Ngược lại, nếu các hình phạt thuộc các lĩnh vực khác nhau thì không tổng hợp.
Đối với hình phạt bổ sung, nguyên tắc là nếu cùng loại thì tổng hợp trong giới hạn luật định; riêng phạt tiền thì tiếp tục cộng các khoản lại. Nếu khác loại, pháp nhân thương mại phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên. Quy định này cho thấy nhà làm luật muốn bảo đảm hiệu lực răn đe mà không làm mất tính độc lập của từng loại chế tài bổ sung.
Những hiểu nhầm thường gặp
Hiểu nhầm phổ biến là cho rằng cứ có nhiều tội thì mọi hình phạt đều được cộng dồn. Thực tế, Điều 86 chỉ cho phép cộng trong các trường hợp luật định rất cụ thể; có loại hình phạt được cộng, có loại không tổng hợp, và có loại phải chuyển sang chế độ nặng nhất. Vì vậy, không thể suy từ một bản án nhiều tội để áp dụng công thức cộng chung cho toàn bộ hình phạt.
Một nhầm lẫn khác là coi phạt tiền luôn là hình phạt bổ sung. Trong cơ chế của Điều 86, phạt tiền có thể là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung, nhưng ở cả hai trường hợp, nếu có nhiều khoản tiền thì đều được cộng theo quy tắc riêng của điều luật. Khi áp dụng thực tế, cần xác định đúng vai trò của phạt tiền trong từng điều tội danh trước khi tổng hợp.
Lưu ý thực tiễn
Điều 86 đòi hỏi Tòa án phải tách bạch rõ: tội nào, loại hình phạt nào, cùng lĩnh vực hay khác lĩnh vực, có thuộc trường hợp đình chỉ vĩnh viễn toàn bộ hoạt động hay không. Chỉ cần xác định sai một trong các yếu tố này, kết quả tổng hợp hình phạt có thể không đúng luật. Vì vậy, đây là điều khoản cần đọc cùng với Điều 79 Bộ luật Hình sự 2015 và các điều luật cụ thể về từng tội danh của pháp nhân thương mại.
Trong thực tiễn, giá trị của Điều 86 không nằm ở việc mô tả tội phạm, mà ở việc “chốt” mức xử lý cuối cùng đối với pháp nhân thương mại sau khi đã xác định nhiều tội danh. Do đó, khi bình luận hoặc áp dụng, trọng tâm phải là phương pháp tổng hợp hình phạt, không phải chỉ là số lượng tội danh bị truy tố.