Điều 85 Bộ luật hình sự 2015: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự áp dụng đối với pháp nhân thương mại
Bình luận pháp lý Điều 85 BLHS 2015 về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự áp dụng đối với pháp nhân thương mại.
Điều 85. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự áp dụng đối với pháp nhân thương mại
1. Chỉ các tình tiết sau đây mới là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự:
a) Câu kết với pháp nhân thương mại khác để phạm tội;
b) Cố ý thực hiện tội phạm đến cùng;
c) Phạm tội 02 lần trở lên;
d) Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm;
đ) Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc những khó khăn đặc biệt khác của xã hội để phạm tội;
e) Dùng thủ đoạn tinh vi để phạm tội hoặc nhằm trốn tránh, che giấu tội phạm.
2. Các tình tiết đã được Bộ luật này quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng.
Phạm vi áp dụng rất hẹp
Điều 85 thể hiện nguyên tắc liệt kê khép kín: chỉ các tình tiết được nêu rõ mới được coi là tình tiết tăng nặng đối với pháp nhân thương mại. Cách thiết kế này nhằm hạn chế việc mở rộng bất lợi ngoài luật, bảo đảm tính dự đoán được khi áp dụng hình phạt. Vì vậy, khi lượng hình không được suy luận thêm các tình tiết “tương tự” nếu pháp luật không ghi nhận.
Điểm mấu chốt khi áp dụng
Muốn áp dụng Điều 85, phải xác định chính xác pháp nhân thương mại đã thực hiện hành vi phạm tội trong bối cảnh có ít nhất một tình tiết thuộc khoản 1. Các tình tiết như câu kết với pháp nhân khác, phạm tội nhiều lần, tái phạm, lợi dụng chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hoặc dùng thủ đoạn tinh vi đều phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi. Đây là cơ sở để Tòa án đánh giá mức độ lỗi và hậu quả xã hội ở mức nghiêm khắc hơn trong phạm vi khung hình phạt.
Không được “hai lần tính một tình tiết”
Khoản 2 là quy tắc loại trừ quan trọng: tình tiết đã được dùng làm dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không tiếp tục coi là tình tiết tăng nặng. Đây là điểm dễ nhầm trong thực tiễn, vì cùng một dấu hiệu không thể đồng thời làm căn cứ xác định tội danh, khung hình phạt và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Nếu không tách bạch, việc lượng hình sẽ dẫn đến tăng nặng trùng lặp.
Lưu ý thực tiễn
Không phải mọi hành vi diễn ra trong bối cảnh chiến tranh, khẩn cấp, thiên tai hay dịch bệnh đều tự động bị tăng nặng; phải chứng minh được yếu tố lợi dụng hoàn cảnh đó để phạm tội. Tương tự, “thủ đoạn tinh vi” cần được nhìn nhận như dấu hiệu cho thấy cách thức phạm tội hoặc che giấu tội phạm có tính tổ chức, khó phát hiện, chứ không chỉ đơn thuần là hành vi khéo léo. Khi tranh tụng, trọng tâm là chứng minh đúng bản chất của tình tiết, tránh gán nhãn tăng nặng một cách máy móc.
Những hiểu sai thường gặp
Một hiểu nhầm phổ biến là coi mọi tình tiết bất lợi trong vụ án của pháp nhân đều có thể suy rộng thành tăng nặng. Thực tế, Điều 85 chỉ cho phép áp dụng các tình tiết đã được liệt kê và phải loại trừ các tình tiết đã xuất hiện ở cấu thành tội phạm hoặc khung hình phạt. Do đó, giá trị của điều luật nằm ở chỗ giới hạn quyền suy đoán của cơ quan tiến hành tố tụng và chuẩn hóa việc lượng hình đối với pháp nhân thương mại.