Điều 60 Bộ luật hình sự 2015: Thời hiệu thi hành bản án

Ý nghĩa của quy định

Điều 60 thể hiện quan điểm cân bằng giữa yêu cầu trừng trị và nguyên tắc ổn định pháp lý. Khi pháp luật đã trao cho bản án hiệu lực trong một khoảng thời gian nhất định nhưng cơ quan có thẩm quyền không tổ chức thi hành, thì đến một thời điểm, người bị kết án hoặc pháp nhân thương mại được xác định không còn phải chấp hành bản án đã tuyên. Quy định này không nhằm “xóa” trách nhiệm hình sự, mà nhằm đặt ra giới hạn thời gian cho việc cưỡng chế thi hành phán quyết của Tòa án.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Thời hiệu thi hành bản án được xác định theo mức hình phạt chính của từng trường hợp, không phải theo tên tội danh hay mức án “cảm tính”. Với cá nhân, thời hiệu dao động từ 05 năm đến 20 năm tùy loại hình phạt; với pháp nhân thương mại là 05 năm. Thời hiệu được tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật, nên mốc này là điểm xuất phát bắt buộc khi kiểm tra còn hay hết thời hiệu.

Trong thực tiễn, cần phân biệt rõ: Điều 60 chỉ điều chỉnh thời hiệu thi hành phần hình phạt. Theo hướng dẫn áp dụng, thời hiệu này không đồng nghĩa với thời hiệu đối với nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, án phí và các quyết định về tài sản trong bản án hình sự, vì những phần đó thực hiện theo pháp luật thi hành án dân sự. Đây là nhầm lẫn rất thường gặp khi xử lý hồ sơ thi hành án.

Điều kiện làm thời hiệu tính lại

Thời hiệu không “chạy” liên tục trong mọi trường hợp. Nếu trong thời hạn luật định, người bị kết án hoặc pháp nhân thương mại thực hiện hành vi phạm tội mới, thì thời hiệu được tính lại từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới. Nếu người bị kết án cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thời hiệu cũng tính lại từ ngày người đó ra trình diện hoặc bị bắt giữ.

Vì vậy, muốn áp dụng Điều 60 phải kiểm tra đồng thời: bản án đã có hiệu lực chưa, còn trong mốc thời hiệu tương ứng không, có tội mới hay quyết định truy nã trong thời gian đó không. Chỉ khi không phát sinh các sự kiện làm tính lại thời hiệu thì mới có cơ sở kết luận người bị kết án không phải chấp hành bản án do hết thời hiệu.

Lưu ý thực tiễn

Không nên hiểu Điều 60 như một “cơ chế tự động miễn chấp hành án”. Trên thực tế, việc xác định hết thời hiệu phải dựa vào hồ sơ thi hành án và các tình tiết làm gián đoạn hoặc tính lại thời hiệu, đặc biệt là truy nã và tội mới. Với bản án có nhiều người bị kết án, thời hiệu phải xác định riêng theo mức hình phạt của từng người; với bản án tổng hợp nhiều tội, phải căn cứ vào hình phạt chung theo hướng dẫn áp dụng.

Điều luật này vì thế có giá trị rất lớn trong thực tiễn thi hành án hình sự: nó buộc cơ quan có thẩm quyền theo dõi đúng thời hạn, đồng thời ngăn người bị kết án lợi dụng sự chậm trễ để “chờ hết thời hiệu”. Cách đọc đúng là xem Điều 60 như một quy tắc về giới hạn thi hành, không phải một quy tắc xóa bỏ bản án hay làm vô hiệu quyết định của Tòa án.

Các hiểu sai thường gặp

• Nhầm thời hiệu thi hành bản án với thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Cho rằng hết thời hiệu thì mọi nghĩa vụ trong bản án đều chấm dứt.
• Cho rằng chỉ cần qua số năm tương ứng là đương nhiên hết hiệu lực thi hành, dù có trốn tránh hoặc phạm tội mới.