Điều 5 Bộ luật hình sự 2015: Hiệu lực của Bộ luật Hình sự đối với những hành vi phạm tội trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Ý nghĩa của Điều 5

Điều 5 là quy định nền tảng về hiệu lực của Bộ luật Hình sự theo không gian. Tinh thần của điều luật là bảo đảm chủ quyền tài phán hình sự của Việt Nam đối với mọi hành vi phạm tội xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc xử lý các vụ án có yếu tố nước ngoài.

Về mặt lập pháp, quy định này nhằm tránh khoảng trống xử lý và ngăn việc lợi dụng quốc tịch, địa điểm thực hiện hành vi hoặc phương tiện di chuyển để né tránh trách nhiệm hình sự. Do đó, trọng tâm không nằm ở tư cách của người phạm tội mà nằm ở nơi thực hiện hành vi và nơi phát sinh hậu quả.

Phạm vi áp dụng cần nắm

Điều luật áp dụng cho mọi hành vi phạm tội được thực hiện trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, không phân biệt là công dân Việt Nam, người nước ngoài hay người không quốc tịch.

Quy định này cũng bao phủ trường hợp hành vi phạm tội hoặc hậu quả của hành vi phạm tội xảy ra trên tàu bay, tàu biển mang quốc tịch Việt Nam; đồng thời áp dụng tại vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Việt Nam theo nội dung điều luật.

Điều kiện để áp dụng

Để “kích hoạt” Điều 5, cần xác định được mối liên hệ không gian giữa tội phạm và lãnh thổ Việt Nam. Chỉ cần hành vi phạm tội được thực hiện toàn bộ hoặc một phần trên lãnh thổ Việt Nam, hoặc hậu quả của hành vi xảy ra tại Việt Nam, thì nguyên tắc lãnh thổ được đặt ra.

Trong thực tiễn, đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với các tội phạm có quá trình thực hiện kéo dài, hành vi được bắt đầu ở ngoài lãnh thổ nhưng kết thúc hoặc gây hậu quả trong lãnh thổ Việt Nam. Khi có căn cứ này, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ áp dụng BLHS Việt Nam để xử lý, trừ trường hợp thuộc diện miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự.

Miễn trừ ngoại giao, lãnh sự

Khoản 2 là ngoại lệ quan trọng của Điều 5. Người nước ngoài phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam nhưng thuộc diện hưởng quyền miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự sẽ không bị xử lý theo cơ chế hình sự thông thường của Việt Nam.

Việc giải quyết trách nhiệm hình sự của nhóm chủ thể này phải ưu tiên theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo tập quán quốc tế; nếu không có quy định hoặc không có tập quán quốc tế thì xử lý bằng con đường ngoại giao. Đây là giới hạn bắt buộc của chủ quyền tài phán hình sự, gắn với nguyên tắc tôn trọng quan hệ ngoại giao quốc tế.

Lưu ý thực tiễn

Một hiểu sai thường gặp là cho rằng cứ người nước ngoài phạm tội trên đất Việt Nam thì mặc nhiên áp dụng đầy đủ BLHS Việt Nam. Cách hiểu này không đúng, vì nhóm có miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự được đặt ra cơ chế xử lý riêng theo điều ước quốc tế và tập quán quốc tế.

Một hiểu nhầm khác là chỉ nơi thực hiện hành vi mới quyết định hiệu lực của Điều 5. Thực tế, điều luật còn tính đến nơi xảy ra hậu quả, nên nhiều vụ án có yếu tố xuyên biên giới vẫn thuộc thẩm quyền áp dụng BLHS Việt Nam nếu hậu quả xuất hiện tại Việt Nam.

Vì vậy, khi áp dụng Điều 5 cần xác định đồng thời: địa điểm thực hiện hành vi, địa điểm phát sinh hậu quả, loại phương tiện liên quan và tình trạng miễn trừ của người phạm tội. Chỉ khi loại trừ được yếu tố miễn trừ quốc tế thì mới chuyển sang áp dụng cơ chế hình sự thông thường của Việt Nam.