Điều 398 Bộ luật hình sự 2015: Tội hành hung đồng đội

Ý nghĩa của điều luật

Điều 398 Bộ luật Hình sự 2015 được thiết kế để bảo vệ kỷ luật nội bộ, sự chỉ huy thống nhất và an toàn thân thể trong môi trường quân sự. Nhà làm luật không xử lý mọi xung đột giữa quân nhân theo cùng một cách, mà chỉ hình sự hóa hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe đối với đồng đội trong quan hệ công tác.

Điểm đáng chú ý là điều luật này đặt trọng tâm vào tính chất phục vụ, quan hệ công tác và yêu cầu giữ vững kỷ luật quân đội. Vì vậy, việc áp dụng không dựa đơn thuần vào việc có đánh nhau hay không, mà phải xác định đúng tư cách chủ thể, bối cảnh công vụ và mức độ xâm hại thực tế.

Dấu hiệu cần có để áp dụng

Để “kích hoạt” Điều 398, trước hết phải có hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe. Hành vi phải diễn ra trong quan hệ công tác và đối tượng bị xâm hại phải là đồng đội; đây là hai dấu hiệu định hướng tội danh rất quan trọng.

Khoản 1 còn đòi hỏi hành vi không thuộc trường hợp quy định tại Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015. Đây là ranh giới thực tiễn thường gây nhầm lẫn: nếu hành vi thỏa mãn cấu thành tội cố ý gây thương tích thông thường theo Điều 134 và có điều kiện luật định để xử lý theo điều đó, thì cần đối chiếu kỹ trước khi áp dụng Điều 398.

Điểm phân hóa trách nhiệm hình sự

Khoản 2 cho thấy nhà làm luật xử lý nghiêm hơn khi hành vi gắn với quan hệ cấp bậc, vị trí chỉ huy hoặc hoàn cảnh đặc biệt của nhiệm vụ. Các tình tiết như là chỉ huy hoặc sĩ quan, đối với chỉ huy hoặc cấp trên, vì lý do công vụ của nạn nhân, trong khu vực có chiến sự đều phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn cho kỷ luật quân đội.

Tình tiết “gây hậu quả nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng” là căn cứ làm tăng nặng, nhưng không phải là dấu hiệu bắt buộc của mọi trường hợp. Thực tiễn cần tách bạch giữa yếu tố định tội và yếu tố định khung để tránh nhầm lẫn khi lượng hình.

Những hiểu sai thường gặp

Hiểu sai phổ biến là coi mọi hành vi xô xát giữa quân nhân đều mặc nhiên cấu thành Điều 398. Thực tế, phải chứng minh được quan hệ công tác, tính chất đồng đội và yếu tố cố ý xâm hại sức khỏe; xung đột thuần túy cá nhân nhưng không gắn với bối cảnh điều luật thì không đương nhiên áp dụng.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng phải có thương tích nặng mới truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều luật này xử lý cả hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe, nên mức độ hậu quả chủ yếu ảnh hưởng đến khung hình phạt và đánh giá tính chất vụ việc, không làm thay đổi bản chất hành vi phạm tội.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Trong thực tiễn, cần làm rõ địa vị của người phạm tội và nạn nhân, mối liên hệ với nhiệm vụ, mệnh lệnh và môi trường công tác. Việc xác định đúng “đồng đội”, “cấp trên”, “chỉ huy” và “lý do công vụ” có ý nghĩa quyết định đối với việc định tội và định khung.

Điều 398 là điều luật nhấn mạnh tính kỷ luật và tính phục tùng trong quân đội, nên cách hiểu phải chặt chẽ, không mở rộng tùy tiện nhưng cũng không bỏ lọt hành vi xâm hại có tổ chức, có tính chất công vụ. Khi vụ việc có dấu hiệu giao thoa với Điều 134, cần đối chiếu đầy đủ các dấu hiệu pháp lý trước khi lựa chọn tội danh áp dụng.

Trọng tâm cần nhớ

• Phải có hành vi cố ý xâm hại sức khỏe.
• Phải xảy ra trong quan hệ công tác với đồng đội.
• Khoản 2 áp dụng khi có tình tiết tăng nặng đặc thù quân sự.
• Không được nhầm lẫn giữa Điều 398 và Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015.