Điều 392 Bộ luật hình sự 2015: Những người phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân

Trọng tâm của điều luật

Điều 392 không mô tả hành vi phạm tội cụ thể mà khoanh vùng chủ thể đặc biệt của nhóm tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân. Ý nghĩa lập pháp là bảo đảm chỉ những người đang ở trong quan hệ phục vụ, phối thuộc hoặc được trưng tập vào quân đội mới bị truy cứu theo các tội danh này. Cách thiết kế này giúp phân biệt rõ giữa vi phạm kỷ luật, vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự trong môi trường quân sự.

Điểm mấu chốt khi áp dụng là phải xác định đúng tư cách của người thực hiện hành vi tại thời điểm xảy ra hành vi. Nếu không thuộc một trong bốn nhóm được liệt kê, người đó không phải là chủ thể của các tội danh tại chương tương ứng, dù hành vi có liên quan đến nhiệm vụ quân sự. Đây là điều kiện bắt buộc để “kích hoạt” trách nhiệm hình sự theo Điều 392.

Những nhóm chủ thể cần kiểm tra

Nhóm thứ nhất là quân nhân tại ngũ, công nhân, viên chức quốc phòng; nhóm thứ hai là quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện; nhóm thứ ba là dân quân, tự vệ khi phối thuộc với quân đội trong chiến đấu hoặc phục vụ chiến đấu; nhóm thứ tư là công dân được trưng tập vào phục vụ trong quân đội. Các nhóm này đều có đặc điểm chung là đang chịu sự điều chỉnh trực tiếp của chế độ phục vụ, chỉ huy và kỷ luật quân đội.

Trong thực tiễn, sai lầm thường gặp là đồng nhất mọi người từng có quan hệ với quân đội với chủ thể của điều luật. Cách hiểu đúng là phải căn cứ vào trạng thái pháp lý cụ thể: đang tại ngũ, đang tập trung huấn luyện, đang phối thuộc chiến đấu hoặc đang được trưng tập. Hết thời hạn, chấm dứt lệnh tập trung hoặc không còn trong tình trạng phục vụ thì không thể máy móc áp dụng Điều 392.

Lưu ý khi áp dụng

Điều 392 là quy phạm xác định chủ thể, nên không thể đứng độc lập để kết tội. Khi xử lý một vụ việc, phải đối chiếu đồng thời với điều luật về hành vi cụ thể trong Chương về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân. Nếu chỉ có tư cách chủ thể mà không có hành vi được luật hình sự hóa thì chưa đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cũng cần phân biệt rõ giữa vi phạm nghĩa vụ quân sự và tội phạm. Không phải mọi hành vi sai phạm trong quân đội đều chuyển thành trách nhiệm hình sự; chỉ những hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của tội danh tương ứng mới bị xử lý hình sự. Vì vậy, Điều 392 có vai trò “lọc chủ thể”, còn tội danh cụ thể mới quyết định tính chất, mức độ và hậu quả pháp lý của hành vi.

Cách hiểu đúng để tránh nhầm lẫn

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng Điều 392 mở rộng trách nhiệm hình sự cho mọi công dân có liên quan đến quốc phòng. Thực tế, điều luật chỉ áp dụng cho các chủ thể được liệt kê rõ ràng và trong đúng thời điểm, hoàn cảnh pháp lý mà luật quy định. Đây là quy định mang tính giới hạn trách nhiệm, không phải quy định mở rộng đối tượng bị xử lý hình sự.

Từ góc độ thực tiễn, khi gặp tình huống cụ thể cần ưu tiên trả lời ba câu hỏi: người đó có thuộc nhóm chủ thể không, tại thời điểm đó có đang trong trạng thái được luật ghi nhận không, và hành vi có rơi vào tội danh tương ứng hay không. Trả lời đúng ba câu hỏi này sẽ quyết định Điều 392 có được áp dụng hay không.