Điều 391 Bộ luật hình sự 2015: Tội gây rối trật tự phiên tòa, phiên họp
Bình luận ngắn gọn về Điều 391 Bộ luật Hình sự 2015: cấu thành, khung hình phạt và cách phân biệt với tội danh khác.
Điều 391. Tội gây rối trật tự phiên tòa, phiên họp
1. Người nào tại phiên tòa, phiên họp mà thóa mạ, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của Thẩm phán, Hội thẩm, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng khác hoặc người tham gia phiên tòa, phiên họp hoặc có hành vi đập phá tài sản, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 178 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 02 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:
a) Dẫn đến phải dừng phiên tòa, phiên họp;
b) Hành hung Thẩm phán, Hội thẩm, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng khác, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 134 của Bộ luật này.
Trọng tâm của điều luật
Điều 391 được đặt ra để bảo vệ tính nghiêm minh, trật tự và uy tín của hoạt động xét xử. Nhà làm luật không chỉ xử lý hành vi gây ồn ào hay thiếu chuẩn mực, mà tập trung vào những hành vi có tính chất xúc phạm nghiêm trọng, đập phá tài sản, hoặc làm gián đoạn phiên tòa, phiên họp. Đây là nhóm hành vi xâm phạm trực tiếp đến hoạt động tư pháp, nên bị xem là tội phạm chứ không dừng ở vi phạm nội quy hoặc xử phạt hành chính.
Điều kiện để áp dụng
Muốn áp dụng Điều 391, phải có hành vi xảy ra tại phiên tòa hoặc phiên họp và hành vi đó phải đủ tính chất gây rối theo luật định. Dấu hiệu điển hình là thóa mạ, xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của Thẩm phán, Hội thẩm, người tiến hành tố tụng khác hoặc người tham gia tố tụng; hoặc đập phá tài sản trong không gian tố tụng. Nếu hành vi đập phá đã cấu thành tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản theo Điều 178 Bộ luật Hình sự thì không áp dụng Điều 391 cho cùng một hành vi.
Phân biệt các khung hình phạt
Khung cơ bản áp dụng khi hành vi gây rối chưa làm phiên tòa, phiên họp phải dừng lại và chưa đạt đến mức hành hung thuộc khung nặng hơn. Khung tăng nặng được áp dụng khi hành vi dẫn đến phải dừng phiên tòa, phiên họp hoặc hành hung Thẩm phán, Hội thẩm, người tiến hành tố tụng khác nhưng chưa đến mức truy cứu theo Điều 134. Cách thiết kế này cho thấy nhà làm luật đánh giá cao hậu quả thực tế của hành vi đối với sự vận hành của phiên xét xử.
Những hiểu sai thường gặp
Không phải mọi phản ứng gay gắt, tranh luận căng thẳng tại phiên tòa đều cấu thành tội phạm. Điều luật chỉ nhắm tới hành vi có tính chất thóa mạ, xúc phạm nghiêm trọng hoặc gây gián đoạn thực sự, chứ không xử lý mọi biểu hiện bất bình, phản đối hay trình bày quan điểm trái chiều. Cũng cần phân biệt Điều 391 với tội gây rối trật tự công cộng, vì hành vi xảy ra trong không gian tố tụng có cơ chế bảo vệ riêng và không mặc nhiên chuyển hóa thành tội danh đó.
Lưu ý khi áp dụng thực tiễn
Khi xem xét trách nhiệm hình sự, cần ghi nhận rõ diễn biến hành vi, thời điểm, lời nói, cử chỉ, hậu quả đối với phiên tòa và phản ứng của Hội đồng xét xử. Đây là điều luật đòi hỏi đánh giá đúng mức độ xâm phạm, tránh hình sự hóa những vi phạm thuần túy về trật tự phiên tòa chưa đạt ngưỡng nguy hiểm cho xã hội. Ngược lại, khi hành vi đã làm đình trệ hoạt động xét xử hoặc tấn công người tiến hành tố tụng, việc xử lý phải nghiêm, vì đây là hành vi trực tiếp cản trở công lý.