Điều 377 Bộ luật hình sự 2015: Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt, giữ, giam người trái pháp luật
Bình luận pháp lý Điều 377 BLHS 2015 về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt, giữ, giam người trái pháp luật.
Điều 377. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt, giữ, giam người trái pháp luật
1.[383] Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Không ra quyết định trả tự do cho người được trả tự do theo quy định của luật;
b) Ra lệnh, quyết định bắt, giữ, giam người không có căn cứ theo quy định của luật;
c) Không chấp hành quyết định trả tự do cho người được trả tự do theo quy định của luật;
d) Thực hiện việc bắt, giữ, giam người không có lệnh, quyết định theo quy định của luật hoặc tuy có lệnh, quyết định nhưng chưa có hiệu lực thi hành;
đ) Không ra lệnh, quyết định gia hạn tạm giữ, tạm giam hoặc thay đổi, hủy bỏ biện pháp tạm giữ, tạm giam khi hết thời hạn tạm giữ, tạm giam dẫn đến người bị tạm giữ, tạm giam bị giam, giữ quá hạn.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Giam, giữ trái pháp luật từ 02 người đến 05 người;
b) Làm người bị giam, giữ trái pháp luật tổn hại về sức khỏe với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%;
c) Làm người bị giam, giữ hoặc gia đình họ lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn;
d) Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 12 năm:
a) Giam, giữ trái pháp luật 06 người trở lên;
b) Làm người bị giam, giữ trái pháp luật tổn hại về sức khỏe với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc chết;
c) Làm người bị giam, giữ tự sát;
d) Làm gia đình người bị giam, giữ ly tán.
4. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Ý nghĩa của Điều 377
Điều luật này nhằm bảo vệ quyền bất khả xâm phạm về thân thể và ngăn chặn việc người có thẩm quyền biến công cụ cưỡng chế của Nhà nước thành hành vi giam, giữ trái pháp luật. Trọng tâm của điều luật không chỉ là hành vi bắt, giữ, giam sai, mà là việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hành vi đó. Vì vậy, yếu tố chủ thể là dấu hiệu phân biệt quan trọng nhất khi áp dụng điều luật này.
Dấu hiệu để cấu thành tội phạm
Muốn áp dụng Điều 377, phải có người phạm tội là người đang có chức vụ, quyền hạn trong hoạt động liên quan đến bắt, giữ, giam hoặc quyết định trả tự do cho người bị giam, giữ. Hành vi phạm tội thường thể hiện qua việc ra lệnh, không ra lệnh, không chấp hành quyết định trả tự do, hoặc thực hiện việc giam, giữ khi không có căn cứ hay không có lệnh, quyết định hợp pháp.
Điểm cần lưu ý là điều luật không xử lý mọi hành vi giữ người trái pháp luật, mà chỉ xử lý trường hợp người phạm tội đã lợi dụng thẩm quyền được giao để thực hiện. Đây là ranh giới thực tiễn rất quan trọng với các trường hợp vi phạm trong hoạt động tố tụng, thi hành tạm giữ, tạm giam, hoặc quản lý người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn.
Phân hóa trách nhiệm hình sự
Khoản 1 xử lý khung cơ bản với mức phạt từ 06 tháng đến 03 năm, chủ yếu áp dụng cho hành vi bắt, giữ, giam trái luật ở dạng điển hình. Khoản 2 và khoản 3 tăng nặng theo số người bị giam, giữ, mức độ tổn hại sức khỏe, hậu quả kinh tế - gia đình và việc xâm hại đối tượng yếu thế như người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng.
Việc phân hóa này cho thấy nhà làm luật không chỉ nhìn vào tính trái pháp luật của hành vi, mà còn đánh giá mức độ nguy hiểm và hậu quả xã hội do hành vi lạm quyền gây ra. Khi hậu quả nặng hơn, chế tài được đẩy lên rõ rệt, đặc biệt ở trường hợp làm chết người, làm người bị giam, giữ tự sát hoặc làm gia đình ly tán.
Những hiểu nhầm thường gặp
Không phải mọi trường hợp giam, giữ quá thời hạn đều tự động cấu thành tội phạm; cần xem xét người thực hiện có thẩm quyền gì, có biết rõ tình trạng pháp lý của người bị giữ, giam hay không, và có hành vi cố ý lợi dụng chức vụ, quyền hạn hay không.
Cũng không nên nhầm Điều 377 với các tội xâm phạm quyền tự do thân thể do người không có chức vụ, quyền hạn thực hiện. Điểm mấu chốt của điều này là chủ thể đặc biệt, tức người phạm tội phải là người có chức vụ, quyền hạn và hành vi phạm tội gắn trực tiếp với việc thực thi hoặc lạm dụng quyền lực công.
Lưu ý khi áp dụng
Trong thực tiễn, cần kiểm tra chặt chẽ căn cứ pháp lý của việc bắt, giữ, giam; thời điểm lệnh hoặc quyết định có hiệu lực; thời hạn tạm giữ, tạm giam; và thẩm quyền của người ra lệnh hoặc không ra lệnh. Chỉ khi các yếu tố này cho thấy có sự cố ý lợi dụng quyền lực để tước đoạt tự do thân thể trái luật thì mới đặt vấn đề trách nhiệm hình sự theo Điều 377.
Khoản 4 quy định hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, phản ánh yêu cầu ngăn ngừa tái phạm trong môi trường công vụ. Đây là chế tài đặc biệt quan trọng vì nó tác động trực tiếp đến khả năng tiếp tục sử dụng chức vụ để xâm phạm quyền công dân.