Điều 373 Bộ luật hình sự 2015: Tội dùng nhục hình
Bình luận ngắn gọn về Điều 373 Bộ luật Hình sự 2015: dấu hiệu cấu thành, khung hình phạt và lưu ý áp dụng tội dùng nhục hình.
Điều 373. Tội dùng nhục hình
1. Người nào trong hoạt động tố tụng, thi hành án hoặc thi hành các biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc mà dùng nhục hình hoặc đối xử tàn bạo, hạ nhục nhân phẩm của người khác dưới bất kỳ hình thức nào, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Phạm tội 02 lần trở lên;
b) Đối với 02 người trở lên;
c) Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt;
d) Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng;
đ) Gây thương tích hoặc gây tổn hại về sức khỏe cho người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 60%.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 12 năm:
a) Gây thương tích hoặc gây tổn hại về sức khỏe cho người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;
b) Làm người bị nhục hình tự sát.
4. Phạm tội làm người bị nhục hình chết, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.
5. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Trọng tâm của tội danh
Điều 373 tập trung vào hành vi lạm dụng quyền lực công để dùng nhục hình, đối xử tàn bạo hoặc hạ nhục nhân phẩm người khác trong những bối cảnh pháp lý đặc biệt. Đây không chỉ là hành vi xâm phạm sức khỏe, mà còn là sự phủ nhận chuẩn mực tối thiểu của hoạt động tư pháp và thi hành pháp luật. Nhà làm luật đặt tội danh này ở nhóm tội xâm phạm hoạt động tư pháp, cho thấy mục tiêu là bảo vệ tính liêm chính của bộ máy thực thi quyền lực.
Điều kiện để áp dụng
Điều luật chỉ được kích hoạt khi hành vi xảy ra trong hoạt động tố tụng, thi hành án hoặc khi thi hành các biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc. Vì vậy, không phải mọi hành vi đánh đập hay làm nhục đều rơi vào Điều 373; yếu tố quyết định là hoàn cảnh thực hiện và mối liên hệ với hoạt động công vụ, quyền hạn được giao.
Hành vi bị xử lý có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức: dùng nhục hình, đối xử tàn bạo hoặc hạ nhục nhân phẩm dưới bất kỳ hình thức nào. Cách diễn đạt này cho phép bao quát cả bạo lực thể chất lẫn hành vi sỉ nhục tinh thần, tránh việc chỉ xử lý các cách thức “thô” mà bỏ lọt những hình thức bức cung, đe dọa, làm nhục tinh vi.
Cách hiểu cần tránh
Không nên đồng nhất Điều 373 với mọi hành vi gây thương tích trong cơ quan công quyền. Nếu người thực hiện không có vị trí, thẩm quyền hoặc không hành động trong bối cảnh tố tụng, thi hành án, việc định tội có thể chuyển sang các tội danh khác phù hợp hơn. Ngược lại, chỉ cần có hành vi nhục hình hoặc hạ nhục nhân phẩm trong đúng bối cảnh nêu trên thì đã có cơ sở xem xét trách nhiệm hình sự, không đòi hỏi phải có hậu quả nghiêm trọng mới cấu thành cơ bản.
Điều luật cũng không chỉ xử lý khi có thương tích rõ ràng. Các khung tăng nặng tại khoản 2 và khoản 3 cho thấy hậu quả về sức khỏe chỉ là một tiêu chí phân hóa trách nhiệm, còn bản chất xâm phạm quyền con người và quyền công dân mới là nền tảng của tội danh này.
Yếu tố làm nặng trách nhiệm hình sự
Mức độ xử lý tăng mạnh khi hành vi lặp lại nhiều lần, áp dụng với nhiều người, thực hiện bằng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc nhắm vào người yếu thế như người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng, khuyết tật đặc biệt nặng. Đây là cách nhà làm luật thể hiện quan điểm nghiêm khắc hơn đối với hành vi lợi dụng vị thế và sự lệ thuộc của nạn nhân.
Khi hậu quả chuyển sang tổn hại sức khỏe đáng kể, tự sát hoặc chết người, khung hình phạt được đẩy lên rất cao. Điều đó phản ánh nguyên tắc: càng lạm dụng quyền lực gây hậu quả nghiêm trọng, mức trách nhiệm càng phải tương xứng và không được xem là vi phạm kỷ luật hay hành chính thông thường.
Lưu ý thực tiễn
Trong áp dụng thực tế, cần làm rõ người thực hiện, bối cảnh công vụ, phương thức hành vi và hậu quả. Đây là bốn điểm then chốt để phân biệt giữa tội dùng nhục hình với các tội xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm khác. Ngoài hình phạt tù, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định, nhằm ngăn việc tiếp tục sử dụng quyền lực công để tái phạm.
Điều 373 cho thấy pháp luật hình sự không dung thứ bất kỳ sự biện minh nào cho bạo lực, sỉ nhục trong hoạt động tư pháp và thi hành pháp luật. Với điều luật này, trọng điểm không chỉ là xử lý hậu quả mà còn là kiểm soát chặt chẽ cách thức thực thi quyền lực nhà nước.