Điều 372 Bộ luật hình sự 2015: Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật

Ý nghĩa bảo vệ hoạt động tư pháp

Điều 372 được đặt ra để ngăn chặn việc sử dụng quyền lực, địa vị công tác hoặc ảnh hưởng chức vụ nhằm can thiệp vào việc giải quyết vụ án, thi hành án. Nhà làm luật không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân mà còn bảo vệ sự liêm chính và tính độc lập của người tiến hành tố tụng, thi hành án. Đây là tội danh phản ánh yêu cầu đặc biệt nghiêm ngặt đối với sự vô tư trong hoạt động tư pháp.

Các dấu hiệu cần có để áp dụng

Điều luật này không xử lý mọi hành vi “gợi ý”, “đề nghị” hay “can thiệp” thông thường, mà chỉ đặt ra trách nhiệm hình sự khi có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng, thi hành án làm trái pháp luật. Dấu hiệu then chốt là tính cưỡng ép và mục đích làm cho người có thẩm quyền thực hiện hành vi trái pháp luật. Ngoài ra, hậu quả phải thuộc một trong các ngưỡng luật định, như gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân hoặc thiệt hại về tài sản từ 50 triệu đồng trở lên.

Chủ thể và khách thể

Chủ thể của tội phạm thường là người có chức vụ, quyền hạn, vì chỉ người này mới có khả năng “lợi dụng” vị thế để ép buộc. Khách thể bị xâm phạm là hoạt động đúng đắn của tư pháp và lợi ích hợp pháp liên quan đến quá trình tố tụng, thi hành án. Cần xác định đúng người bị tác động phải là người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp, nếu không thì không thỏa mãn dấu hiệu của điều luật.

Trọng tâm phân biệt trong thực tiễn

Điều 372 dễ bị nhầm với các hành vi tác động, kiến nghị hoặc chỉ đạo nội bộ trong phạm vi chức năng hợp pháp. Điểm phân biệt nằm ở chỗ hành vi phải mang tính ép buộc và làm cho người có thẩm quyền thực hiện trái pháp luật, chứ không chỉ là đề xuất xử lý hồ sơ hay phản ánh vụ việc. Nếu không có sự cưỡng ép hoặc không có hậu quả luật định, chưa đủ căn cứ truy cứu theo điều này.

Cũng cần phân biệt với các tội xâm phạm hoạt động tư pháp khác, vì ở đây trọng tâm không phải là người tiến hành tố tụng tự ra quyết định trái pháp luật, mà là người bên ngoài hoặc người có chức vụ, quyền hạn tác động buộc họ làm trái. Vì vậy, khi đánh giá vụ việc phải làm rõ vai trò của từng chủ thể, cách thức tác động và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi ép buộc với hậu quả xảy ra.

Các khung hình phạt cần lưu ý

Điều luật chia hóa trách nhiệm hình sự theo mức độ nguy hiểm của hậu quả và tính chất thủ đoạn. Khung nặng hơn áp dụng khi phạm tội nhiều lần, dẫn đến bản án hoặc quyết định trái pháp luật, dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn nguy hiểm, xảo quyệt, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, hoặc gây thiệt hại lớn về tài sản. Mức nghiêm khắc nhất đặt ra khi hành vi dẫn đến làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm hoặc gây thiệt hại tài sản từ 1 tỷ đồng trở lên.

Lưu ý khi áp dụng

Trong thực tiễn, cần chứng minh rõ cả yếu tố ép buộc và hậu quả pháp lý, không chỉ dựa vào quan hệ công tác hay sự can thiệp mang tính dư luận. Khi hậu quả chưa đạt ngưỡng luật định, việc xử lý hình sự phải được cân nhắc rất chặt chẽ trên toàn bộ dấu hiệu cấu thành. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm, nhằm ngăn ngừa việc tiếp tục lạm dụng quyền lực để can thiệp vào hoạt động tư pháp.