Điều 366 Bộ luật hình sự 2015: Tội lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi

Ý nghĩa của điều luật

Điều 366 được đặt ra để ngăn chặn việc biến “ảnh hưởng” thành công cụ kiếm lợi trong quan hệ với người có chức vụ, quyền hạn. Nhà làm luật không chỉ nhắm đến hành vi đưa hối lộ hay nhận hối lộ, mà còn xử lý cả trường hợp người không có chức vụ nhưng dùng quan hệ, tiếng nói hoặc vị thế xã hội để can thiệp vào hoạt động công vụ nhằm trục lợi.

Điểm đáng chú ý là hành vi bị cấm không phải là “nói giúp” một cách thông thường, mà là nhận lợi ích để thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn làm, không làm việc thuộc trách nhiệm hoặc làm việc trái phép. Vì vậy, yếu tố mục đích trục lợi và quan hệ trao đổi lợi ích là dấu hiệu trung tâm khi áp dụng điều luật này.

Dấu hiệu cần có để cấu thành tội phạm

Để phát sinh trách nhiệm hình sự, phải có việc nhận bất kỳ lợi ích nào trực tiếp hoặc qua trung gian, đồng thời người phạm tội dùng ảnh hưởng của mình để tác động đến người có chức vụ, quyền hạn. Đây là tội phạm có tính chất “hai bước”: nhận lợi ích và thực hiện tác động, không chỉ dừng ở lời hứa hay quan hệ quen biết đơn thuần.

Ở khung cơ bản, lợi ích vật chất phải từ 2.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng; riêng lợi ích phi vật chất cũng đã đủ căn cứ xử lý nếu thỏa mãn các dấu hiệu khác của tội phạm. Thực tiễn dễ nhầm ở chỗ coi mọi sự “nhờ vả” đều là tội phạm, trong khi điều luật chỉ đặt ra khi có sự nhận lợi ích để đổi lấy việc dùng ảnh hưởng can thiệp vào công vụ.

Những mức độ xử lý cần lưu ý

Khung tăng nặng áp dụng khi phạm tội 02 lần trở lên, khi giá trị lợi ích vật chất từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng, hoặc khi tái phạm nguy hiểm. Trường hợp lợi ích vật chất từ 500.000.000 đồng trở lên thì hình phạt tăng lên đến 05 năm đến 10 năm tù.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Quy định này cho thấy nhà làm luật coi việc trục lợi từ ảnh hưởng cá nhân là hành vi xâm hại nghiêm trọng đến tính liêm chính của hoạt động công vụ và cần được xử lý bằng cả chế tài tài sản.

Nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất điều này với tội đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ. Trên thực tế, Điều 366 xử lý người nhận lợi ích để dùng ảnh hưởng tác động, chứ không xử lý người đưa lợi ích và cũng không đòi hỏi người phạm tội phải là người có chức vụ, quyền hạn.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ cần không trực tiếp ra quyết định thì không phạm tội. Điều luật lại tập trung vào việc dùng ảnh hưởng để thúc đẩy người có chức vụ, quyền hạn; vì vậy, chính sự “can thiệp hậu trường” để đổi lấy lợi ích mới là hành vi bị hình sự hóa.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Khi xem xét một vụ việc, cần làm rõ ba điểm: lợi ích đã được nhận là gì, ảnh hưởng được dùng để tác động vào ai, và việc tác động đó có nhằm làm hoặc không làm một việc thuộc trách nhiệm công vụ hay không. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, việc định tội theo Điều 366 sẽ không vững chắc.

Cần phân biệt rõ giữa quan hệ xã giao, sự giới thiệu thông thường với hành vi nhận lợi ích để can thiệp công vụ. Chỉ khi có sự gắn kết giữa lợi ích nhận được và việc dùng ảnh hưởng để trục lợi thì điều luật này mới được kích hoạt.

Điểm cần nhớ

Điều 366 bảo vệ sự trong sạch của hoạt động công vụ bằng cách đánh vào hành vi “mua bán ảnh hưởng”. Giá trị thực tiễn lớn nhất của điều luật là ngăn chặn kiểu can thiệp không chính thức nhưng có lợi ích vật chất hoặc phi vật chất đi kèm, vốn rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ nhìn vào người ra quyết định cuối cùng.