Điều 36 Bộ luật hình sự 2015: Cải tạo không giam giữ
Bình luận Điều 36 BLHS 2015 về cải tạo không giam giữ: điều kiện áp dụng, khấu trừ thu nhập và lưu ý thực tiễn.
Điều 36. Cải tạo không giam giữ
1. Cải tạo không giam giữ được áp dụng từ 06 tháng đến 03 năm đối với người phạm tội ít nghiêm trọng, phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định mà đang có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi cư trú rõ ràng nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly người phạm tội khỏi xã hội.
Nếu người bị kết án đã bị tạm giữ, tạm giam thì thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời gian chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ, cứ 01 ngày tạm giữ, tạm giam bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ.
2. Tòa án giao người bị phạt cải tạo không giam giữ cho cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó cư trú để giám sát, giáo dục. Gia đình người bị kết án có trách nhiệm phối hợp với cơ quan, tổ chức hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc giám sát, giáo dục người đó.
3. Trong thời gian chấp hành án, người bị kết án phải thực hiện một số nghĩa vụ theo các quy định về cải tạo không giam giữ và bị khấu trừ một phần thu nhập từ 05% đến 20% để sung quỹ nhà nước. Việc khấu trừ thu nhập được thực hiện hằng tháng. Trong trường hợp đặc biệt, Tòa án có thể cho miễn việc khấu trừ thu nhập, nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án.
Không khấu trừ thu nhập đối với người chấp hành án là người đang thực hiện nghĩa vụ quân sự.
4. Trường hợp người bị phạt cải tạo không giam giữ không có việc làm hoặc bị mất việc làm trong thời gian chấp hành hình phạt này thì phải thực hiện một số công việc lao động phục vụ cộng đồng trong thời gian cải tạo không giam giữ.
Thời gian lao động phục vụ cộng đồng không quá 04 giờ trong một ngày và không quá 05 ngày trong 01 tuần.
Không áp dụng biện pháp lao động phục vụ cộng đồng đối với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 06 tháng tuổi, người già yếu, người bị bệnh hiểm nghèo, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng.
Người bị kết án cải tạo không giam giữ phải thực hiện những nghĩa vụ quy định tại Luật Thi hành án hình sự.
Ý nghĩa của chế định
Điều 36 thiết kế cải tạo không giam giữ như một hình phạt chính thay thế cho cách ly người phạm tội khỏi xã hội trong những trường hợp mức độ nguy hiểm chưa đến mức phải phạt tù. Tư tưởng xuyên suốt là vẫn bảo đảm răn đe, giáo dục và phòng ngừa, nhưng ưu tiên giữ người bị kết án trong môi trường lao động, cư trú bình thường nếu điều đó không gây nguy hiểm cho xã hội.
Điều kiện để áp dụng
Đây là điểm cốt lõi cần nắm khi vận dụng Điều 36: chỉ áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, đồng thời phải có nơi làm việc ổn định hoặc nơi cư trú rõ ràng, và Tòa án xét thấy không cần thiết phải cách ly khỏi xã hội. Vì vậy, không thể hiểu cải tạo không giam giữ là hình phạt “nhẹ” áp dụng rộng rãi cho mọi tội danh; đây là chế định có điều kiện chặt chẽ, gắn với nhân thân, nơi cư trú và khả năng quản lý ngoài xã hội.
Những điểm trọng tâm khi áp dụng
Người bị kết án vẫn phải chấp hành án trong cộng đồng, chịu sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã; gia đình có trách nhiệm phối hợp. Ngoài ra, Tòa án còn có thể khấu trừ từ 05% đến 20% thu nhập hằng tháng để sung quỹ nhà nước; trường hợp đặc biệt mới được miễn và phải nêu rõ lý do trong bản án. Nếu người chấp hành án không có việc làm hoặc mất việc làm, họ phải thực hiện lao động phục vụ cộng đồng theo giới hạn thời gian luật định, không áp dụng với một số đối tượng yếu thế theo quy định.
Cách hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là coi cải tạo không giam giữ như “không phải chấp hành án”. Thực tế, đây vẫn là hình phạt chính, chỉ khác ở chỗ người bị kết án không bị cách ly khỏi xã hội mà bị ràng buộc bằng nghĩa vụ giám sát, giáo dục, khấu trừ thu nhập và các nghĩa vụ thi hành án hình sự khác. Một hiểu sai khác là cho rằng chỉ cần có cư trú rõ ràng là được áp dụng; thực tế còn phải đáp ứng điều kiện về loại tội phạm và đánh giá của Tòa án về sự cần thiết của cách ly.
Lưu ý thực tiễn
Khi áp dụng Điều 36, cần tách bạch giữa điều kiện áp dụng hình phạt và cơ chế thi hành án. Việc trừ thời gian tạm giữ, tạm giam theo tỷ lệ 01 ngày bằng 03 ngày cải tạo không giam giữ là quy định cần tính chính xác trong bản án và giai đoạn thi hành. Nếu người chấp hành án đang thực hiện nghĩa vụ quân sự thì không bị khấu trừ thu nhập; đây là ngoại lệ quan trọng cần kiểm tra ngay từ giai đoạn tuyên án.