Điều 355 Bộ luật hình sự 2015: Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản

Trọng tâm của điều luật

Điều 355 Bộ luật Hình sự 2015 đặt mục tiêu xử lý hành vi dùng chức vụ, quyền hạn làm phương tiện chiếm đoạt tài sản, tức là lợi dụng vị thế công vụ để tạo ra khả năng chiếm đoạt mà người bình thường không có. Tội danh này thuộc nhóm tội phạm về tham nhũng, nên nhà làm luật đặc biệt coi trọng yếu tố lạm dụng quyền lực và hậu quả xâm hại đến tài sản, uy tín của bộ máy công quyền.

Điểm cần nắm là điều luật không trừng phạt mọi hành vi vi phạm trong công vụ, mà chỉ áp dụng khi có đồng thời hai dấu hiệu: lạm dụng chức vụ, quyền hạn và chiếm đoạt tài sản. Nếu chỉ có hành vi sai phạm trong thi hành nhiệm vụ nhưng không nhằm chiếm đoạt, cần xem xét tội danh khác; ngược lại, nếu chỉ là chiếm đoạt tài sản không gắn với quyền lực công vụ thì không thuộc Điều 355.

Điều kiện để áp dụng

Chủ thể của tội phạm phải là người có chức vụ, quyền hạn và hành vi phải xuất phát từ việc sử dụng vượt quá hoặc lợi dụng chính chức trách, nhiệm vụ được giao để chiếm đoạt tài sản. Về mặt lỗi, đây là tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp, vì người phạm tội nhận thức rõ việc lợi dụng quyền hạn là trái pháp luật nhưng vẫn thực hiện để chiếm đoạt tài sản.

Về giá trị tài sản, khoản 1 Điều 355 quy định ngưỡng truy cứu là từ 2.000.000 đồng trở lên; dưới ngưỡng này vẫn có thể bị xử lý nếu đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về một trong các tội quy định tại Mục 1 Chương này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Đây là cơ chế hình sự hóa có điều kiện, nhằm ngăn chặn việc coi nhẹ các hành vi lạm dụng quyền lực có tính tái phạm.

Những điểm phân hóa hình phạt

Điều luật phân hóa rất mạnh theo giá trị chiếm đoạt, mức độ tổ chức và hậu quả gây ra. Mức hình phạt tăng dần từ khung cơ bản đến khung rất nghiêm khắc, thậm chí đến tù chung thân khi tài sản chiếm đoạt từ 1.000.000.000 đồng trở lên hoặc thiệt hại về tài sản từ 5.000.000.000 đồng trở lên. Cách thiết kế này cho thấy nhà làm luật xem đây là hành vi xâm hại kép: vừa xâm phạm sở hữu, vừa làm tha hóa quyền lực công.

Đáng chú ý, khoản 2 và khoản 3 không chỉ dựa vào số tiền chiếm đoạt mà còn tính đến các tình tiết như có tổ chức, dùng thủ đoạn xảo quyệt, phạm tội nhiều lần, gây phá sản hoặc gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Vì vậy, trong thực tiễn, không thể chỉ nhìn vào con số tài sản mà bỏ qua phương thức thực hiện và hậu quả xã hội của hành vi.

Các hiểu sai thường gặp

Hiểu sai phổ biến là đồng nhất Điều 355 với mọi hành vi “lạm quyền” trong cơ quan nhà nước. Thực tế, điều luật chỉ áp dụng khi quyền hạn bị dùng như công cụ để chiếm đoạt tài sản; nếu hành vi chỉ là vượt thẩm quyền ban hành quyết định trái pháp luật, hồ sơ phải được đối chiếu sang nhóm tội danh khác.

Hiểu sai thứ hai là cho rằng tội này chỉ xảy ra khi người phạm tội trực tiếp cầm giữ tài sản. Không phải vậy, điều cốt lõi là việc dùng ảnh hưởng của chức vụ, quyền hạn để làm cho tài sản chuyển dịch trái pháp luật vào tay người phạm tội hoặc người khác. Vì thế, cần đánh giá toàn bộ cơ chế tác động của hành vi, không chỉ nhìn hình thức chiếm giữ vật chất.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Khi định tội, cần làm rõ ba nhóm vấn đề: ai là người có chức vụ, quyền hạn; họ đã lạm dụng quyền hạn bằng cách nào; và tài sản đã bị chiếm đoạt ra sao, trị giá bao nhiêu. Đây là các điểm then chốt để phân biệt Điều 355 với tội lạm quyền trong thi hành công vụ, nhận hối lộ, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

Hình phạt bổ sung cũng có ý nghĩa rất lớn trong loại tội này, gồm cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định, có thể bị phạt tiền và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản. Điều đó phản ánh quan điểm xử lý không chỉ ở việc tước tự do mà còn nhằm loại bỏ điều kiện tái phạm và thu hồi lợi ích bất chính.

Điểm cần nhớ

• Điều 355 chỉ áp dụng khi có lạm dụng chức vụ, quyền hạn gắn với chiếm đoạt tài sản.
• Ngưỡng truy cứu cơ bản là từ 2.000.000 đồng, nhưng dưới ngưỡng này vẫn có thể bị xử lý trong trường hợp luật định.
• Mức hình phạt tăng nặng chủ yếu theo giá trị tài sản, cách thức phạm tội và hậu quả.
• Không nên nhầm Điều 355 với các vi phạm công vụ không nhằm chiếm đoạt tài sản.