Điều 316 Bộ luật hình sự 2015: Tội phá thai trái phép

Bình luận ngắn gọn Điều 316 Bộ luật Hình sự 2015: dấu hiệu cấu thành, khung hình phạt và lưu ý áp dụng tội phá thai trái phép.

Điều 316. Tội phá thai trái phép

1.[307] Người nào thực hiện việc phá thai trái phép cho người khác thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:

a) Làm chết người;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

d) Đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

2.[308] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Làm chết 02 người;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%.

3.[309] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Ðiều 317. Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm[310]

1.[311] Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 400.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:

a) Sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm mà biết là cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trong sản xuất thực phẩm mà sản phẩm trị giá từ 10.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

b) Sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy theo quy định của pháp luật để chế biến thực phẩm hoặc cung cấp, bán thực phẩm mà biết là có nguồn gốc từ động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy mà sản phẩm trị giá từ 10.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

c) Sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm mà biết là chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trong sản xuất thực phẩm mà sản phẩm trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc sản phẩm trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

d) Nhập khẩu, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết là có sử dụng chất, hóa chất, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trị giá từ 10.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 5.000.000 đồng đến dưới 20.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

đ) Nhập khẩu, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết là có sử dụng chất, hóa chất, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng; thực phẩm trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 20.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

e) Thực hiện một trong các hành vi quy định tại các điểm từ điểm a đến điểm đ khoản này hoặc chế biến, cung cấp, bán thực phẩm mà biết là thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật, quy định về an toàn thực phẩm gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của từ 05 người đến 20 người hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%.

2.[312] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 400.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Làm chết người;

c) Gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của từ 21 người đến 100 người;

d) Gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

đ) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

e) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 20.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng;

g) Thực phẩm có sử dụng nguyên liệu là động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;

h) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;

i) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Làm chết 02 người;

b) Gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của từ 101 người đến 200 người;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

d) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;

đ) Thực phẩm có sử dụng nguyên liệu là động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

e) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm:

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của 201 người trở lên;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

d) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trị giá 500.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 300.000.000 đồng trở lên;

đ) Thực phẩm có sử dụng nguyên liệu là động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy trị giá 500.000.000 đồng trở lên;

e) Thực phẩm có sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 500.000.000 đồng trở lên.

5.[313] Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Trọng tâm của điều luật

Điều 316 hướng đến kiểm soát các hành vi phá thai trái phép có tính chất nguy hiểm, nhất là khi người thực hiện không đủ điều kiện chuyên môn, thực hiện ngoài khuôn khổ pháp luật hoặc tái phạm sau khi đã bị xử lý. Điểm cần nắm là tội danh này không đặt nặng ở bản thân việc “phá thai” theo nghĩa kỹ thuật, mà ở việc phá thai trái phép và gây ra hậu quả được luật hình sự hóa.

Quy định này phản ánh quan điểm bảo vệ đồng thời sức khỏe, tính mạng người phụ nữ và kỷ cương quản lý hoạt động y tế. Vì vậy, hậu quả chết người hoặc tổn hại sức khỏe với tỷ lệ thương tật cao là dấu hiệu then chốt để xác định trách nhiệm hình sự theo từng khung.

Điều kiện để bị truy cứu

Muốn áp dụng Điều 316, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đủ ba nhóm yếu tố: có hành vi thực hiện việc phá thai cho người khác, hành vi đó là trái phép, và có hậu quả thuộc các ngưỡng mà điều luật quy định. Nói cách khác, đây là tội phạm có cấu thành gắn chặt với hậu quả, không phải chỉ cần có hành vi vi phạm thủ tục là đủ cấu thành tội.

Khái niệm “trái phép” cần được hiểu theo quy định chuyên ngành về khám bệnh, chữa bệnh và quy định quản lý hoạt động phá thai. Trong thực tiễn, nhầm lẫn thường gặp là coi mọi trường hợp phá thai ngoài cơ sở y tế là tội phạm; thực tế, phải xem xét cả yếu tố người thực hiện, điều kiện chuyên môn, thẩm quyền và hậu quả xảy ra.

Phân tầng trách nhiệm hình sự

Điều luật chia mức độ xử lý theo mức độ nguy hiểm tăng dần: khung cơ bản, khung tăng nặng do làm chết nhiều người hoặc gây tổn hại sức khỏe ở mức cao, và khung đặc biệt nghiêm trọng khi hậu quả xảy ra đối với nhiều người hơn. Cách thiết kế này cho thấy lập pháp lấy hậu quả làm tiêu chí trung tâm để lượng hóa mức phạt.

Điểm đáng chú ý là tỷ lệ tổn thương cơ thể và số lượng người bị ảnh hưởng được dùng như thước đo pháp lý. Khi áp dụng, không thể suy diễn cảm tính về mức độ nguy hiểm; phải dựa vào kết luận giám định, hồ sơ bệnh án và quan hệ nhân quả giữa hành vi phá thai trái phép với hậu quả thực tế.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Không phải mọi biến chứng y khoa sau phá thai đều đồng nghĩa với tội phạm. Cần phân biệt sai sót chuyên môn, tai biến y khoa, vi phạm hành chính và hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 316; chỉ khi có đủ căn cứ về tính trái phép và hậu quả luật định mới đặt ra trách nhiệm hình sự.

Người thực hành nghề nghiệp cũng cần lưu ý tình tiết tái phạm, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính mà còn vi phạm, vì đây là căn cứ làm phát sinh trách nhiệm hình sự ngay cả khi hậu quả chưa đạt đến mức cao hơn. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền hoặc cấm hành nghề, nhằm ngăn ngừa nguy cơ tiếp tục vi phạm.

Điều 316 có xử lý mọi hành vi phá thai trái quy định không?

Không. Điều 316 chỉ xử lý hình sự khi hành vi phá thai trái phép gây hậu quả luật định hoặc thuộc trường hợp tái phạm, đã bị xử lý mà còn vi phạm.

Yếu tố nào là trọng tâm để cấu thành tội này?

Trọng tâm là hành vi phá thai cho người khác phải trái phép và gây hậu quả nghiêm trọng như chết người hoặc tổn thương cơ thể đạt ngưỡng luật định.

Có cần người thực hiện phải là người hành nghề y không?

Không bắt buộc. Tuy nhiên, trong thực tế, người không đủ điều kiện chuyên môn hoặc làm ngoài phạm vi cho phép thường là dấu hiệu quan trọng để xác định tính trái phép.

Tai biến sau phá thai có đương nhiên bị coi là tội phạm không?

Không. Phải chứng minh được quan hệ nhân quả giữa hành vi phá thai trái phép và hậu quả, đồng thời phân biệt với tai biến y khoa hoặc vi phạm hành chính.

Ngoài hình phạt tù, còn có thể bị xử lý gì thêm?

Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền và cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo khoản 4 Điều 316 Bộ luật Hình sự 2015.