Điều 31 Bộ luật hình sự 2015: Mục đích của hình phạt
Bình luận ngắn gọn Điều 31 Bộ luật Hình sự 2015 về mục đích hình phạt, phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung.
Điều 31. Mục đích của hình phạt
Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người, pháp nhân thương mại phạm tội mà còn giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới; giáo dục người, pháp nhân thương mại khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.
Ý nghĩa lập pháp
Điều 31 cho thấy hình phạt trong luật hình sự Việt Nam không được nhìn nhận như một biện pháp trả đũa đơn thuần, mà là công cụ cưỡng chế nghiêm khắc nhằm đạt đồng thời nhiều mục tiêu. Trọng tâm là vừa xử lý người, pháp nhân thương mại phạm tội, vừa hướng tới việc giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật và ngăn ngừa tái phạm.
Quy định này phản ánh quan điểm nhất quán của luật hình sự: trừng trị là cần thiết, nhưng không tách rời cải tạo và phòng ngừa. Vì vậy, khi áp dụng hình phạt, cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ cân nhắc mức độ nguy hiểm của hành vi mà còn phải hướng tới khả năng giáo dục, cải tạo và tác động phòng ngừa trong xã hội.
Hai mục đích cốt lõi
Thứ nhất, phòng ngừa riêng. Hình phạt tác động trực tiếp đến người hoặc pháp nhân thương mại đã phạm tội, buộc họ nhận thức hậu quả pháp lý của hành vi, tôn trọng pháp luật và các quy tắc chung của đời sống, từ đó hạn chế nguy cơ phạm tội mới.
Thứ hai, phòng ngừa chung. Việc áp dụng hình phạt còn có tác dụng giáo dục những chủ thể khác trong xã hội, củng cố ý thức thượng tôn pháp luật và góp phần phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều 31 không phải là căn cứ độc lập để quyết định loại hay mức hình phạt, nhưng là nguyên tắc định hướng xuyên suốt việc lượng hình và thi hành án. Khi lựa chọn hình phạt, Tòa án phải bảo đảm sự cân bằng giữa trừng trị, giáo dục và phòng ngừa, tránh tuyệt đối hóa bất kỳ mục đích nào.
Trong thực tiễn, dễ nhầm rằng hình phạt chỉ nhằm trả giá cho hành vi phạm tội. Cách hiểu này chưa đầy đủ, vì Điều 31 đặt trọng tâm vào hiệu quả cải tạo người phạm tội và tác động răn đe đối với xã hội, chứ không dừng ở ý nghĩa xử phạt thuần túy.
Lưu ý thực tiễn
Không nên đồng nhất mục đích “trừng trị” với sự nghiêm khắc tối đa trong mọi trường hợp. Mức hình phạt phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và vẫn bảo đảm khả năng giáo dục, phòng ngừa theo tinh thần của Điều 31.
Đối với pháp nhân thương mại, mục đích của hình phạt cũng được xác định tương tự: vừa xử lý hành vi phạm tội của pháp nhân, vừa tạo tác động phòng ngừa đối với các chủ thể kinh doanh khác. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi phân tích trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp trong thực tiễn.