Điều 297 Bộ luật hình sự 2015: Tội cưỡng bức lao động
Bình luận Điều 297 BLHS 2015 về tội cưỡng bức lao động: dấu hiệu cấu thành, điều kiện truy cứu và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 297. Tội cưỡng bức lao động
1. Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác ép buộc người khác phải lao động thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%;
c) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 31% đến 60%.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Có tổ chức;
b) Đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng;
c) Làm chết người;
d) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;
đ) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;
e) Tái phạm nguy hiểm.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 12 năm:
a) Làm chết 02 người trở lên;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 122% trở lên.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Ý nghĩa của quy định
Điều 297 được thiết kế để bảo vệ quyền tự do lao động và ngăn chặn việc biến quan hệ lao động thành sự cưỡng ép bằng bạo lực hoặc đe dọa. Điểm đáng chú ý là luật không xử lý mọi hành vi gây áp lực trong lao động, mà chỉ xử lý khi hành vi ép buộc đạt tới ngưỡng hình sự và rơi vào các trường hợp được liệt kê cụ thể. Cách tiếp cận này cho thấy nhà làm luật tập trung vào những trường hợp xâm hại nghiêm trọng, có tính chất nguy hiểm cho con người và trật tự xã hội.
Điều kiện để “kích hoạt” trách nhiệm hình sự
Muốn áp dụng Điều 297, trước hết phải có hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác nhằm ép người khác phải lao động. Tuy nhiên, chỉ riêng hành vi cưỡng ép chưa đủ; hành vi đó còn phải thuộc một trong các trường hợp luật định như đã từng bị xử phạt hành chính, đã bị kết án chưa xóa án tích mà còn vi phạm, gây thương tích theo ngưỡng quy định, có tổ chức, hoặc xâm hại người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hay đặc biệt nặng.
Ở cấu trúc của điều luật này, các tình tiết về thương tích, hậu quả chết người và tái phạm nguy hiểm không chỉ là tình tiết tăng nặng thông thường mà là dấu hiệu định khung hình phạt. Vì vậy, khi đánh giá vụ việc, cần tách bạch giữa hành vi cưỡng ép và mức độ hậu quả để xác định đúng khung hình phạt tương ứng.
Những điểm cần nắm khi áp dụng
Thứ nhất, đối tượng tác động là “người khác” đang bị buộc phải lao động trái ý chí của họ, nên yếu tố tự nguyện là ranh giới rất quan trọng. Thứ hai, “thủ đoạn khác” phải là thủ đoạn có khả năng ép buộc thực sự, không đồng nhất với mọi sức ép kinh tế hay yêu cầu kỷ luật nội bộ. Thứ ba, pháp luật dành sự bảo vệ nghiêm ngặt hơn cho nhóm người yếu thế và cho các trường hợp gây thương tích, chết người.
Trong thực tiễn, cần lưu ý rằng không phải mọi tranh chấp lao động, giữ giấy tờ, phạt tiền hay ép tăng ca đều tự động cấu thành tội phạm. Chỉ khi có sự cưỡng ép bằng công cụ nguy hiểm theo nghĩa hình sự và đạt ngưỡng định tội/định khung của Điều 297 thì mới đặt ra trách nhiệm hình sự.
Hiểu sai thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất mọi vi phạm trong quan hệ lao động với tội cưỡng bức lao động. Thực tế, nhiều hành vi trước hết chỉ là vi phạm hành chính, tranh chấp lao động hoặc vi phạm pháp luật chuyên ngành; chỉ phần hành vi có tính cưỡng bức nghiêm trọng và thỏa điều kiện của Điều 297 mới chuyển sang trách nhiệm hình sự.
Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng chỉ cần có thương tích là đương nhiên bị xử lý theo khoản nặng hơn. Trên thực tế, phải căn cứ đúng tỷ lệ tổn thương cơ thể, số người bị hại và tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể để xác định đúng khoản 1, khoản 2 hoặc khoản 3 của Điều 297.
Ghi nhớ khi vận dụng vào vụ việc
Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần kiểm tra theo trình tự: có hành vi cưỡng ép hay không, hành vi đó là vũ lực/đe dọa vũ lực/thủ đoạn khác nào, có thuộc trường hợp luật định hay không, và hậu quả đạt ngưỡng nào. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, việc định tội sẽ không vững. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung và cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.