Điều 290 Bộ luật hình sự 2015: Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

Ý nghĩa của Điều 290

Điều 290 được thiết kế để bao quát các thủ đoạn chiếm đoạt tài sản ngày càng phổ biến trong môi trường số, đặc biệt là khi người phạm tội lợi dụng tài khoản, thẻ ngân hàng, giao dịch điện tử hoặc hạ tầng viễn thông để trục lợi. Cách quy định này cho thấy lập pháp không chỉ xử lý hậu quả mất tài sản, mà còn nhắm vào phương thức thực hiện bằng công nghệ - yếu tố làm tăng tính ẩn danh, khó phát hiện và khó thu hồi tài sản.

Điểm mấu chốt khi áp dụng

Để “kích hoạt” Điều 290, hành vi phải được thực hiện bằng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử và có mục đích chiếm đoạt tài sản. Đây là điều luật mang tính định danh theo phương thức phạm tội, nên không chỉ nhìn vào kết quả thiệt hại mà phải làm rõ công cụ, thủ đoạn và dòng hành vi cụ thể.

Điều luật liệt kê khá rộng các dạng hành vi: dùng thông tin tài khoản, thẻ ngân hàng; làm hoặc sử dụng thẻ giả; truy cập trái phép tài khoản; lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, huy động vốn, đa cấp, chứng khoán qua mạng; thiết lập hoặc cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, internet để chiếm đoạt tài sản. Vì vậy, khi định tội cần bám vào thủ đoạn thực tế, không chỉ bám vào tên gọi giao dịch hay nền tảng sử dụng.

Ranh giới với các tội danh khác

Điều 290 chỉ áp dụng khi hành vi không thuộc trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 Bộ luật Hình sự. Đây là điểm rất dễ nhầm trong thực tiễn, vì cùng một hành vi chiếm đoạt trên môi trường mạng nhưng có thể bị định danh là trộm cắp, lừa đảo hoặc Điều 290 tùy cách thức xâm nhập, chiếm đoạt và sự dịch chuyển tài sản.

Do đó, trọng tâm phân biệt là: nếu dùng thủ đoạn gian dối để làm người bị hại tự giao tài sản thì thường nghiêng về lừa đảo; nếu lén lút chiếm đoạt thì có thể là trộm cắp; còn khi việc chiếm đoạt gắn với tài khoản, thẻ, dữ liệu, thanh toán điện tử hoặc hạ tầng mạng như điều luật mô tả thì xem xét Điều 290 trước tiên.

Khung hình phạt và dấu hiệu định khung

Khung cơ bản của Điều 290 là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Các khung tăng nặng chủ yếu dựa vào tính chất tổ chức, số lần phạm tội, tính chuyên nghiệp và đặc biệt là giá trị tài sản chiếm đoạt, mức thiệt hại hoặc số lượng thẻ giả.

Trong thực tiễn, yếu tố giá trị tài sản thường là căn cứ định khung quan trọng nhất, nhưng không phải duy nhất; chỉ cần có tổ chức hoặc phạm tội chuyên nghiệp thì mức hình phạt đã được nâng lên đáng kể. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền, cấm hành nghề, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc tịch thu tài sản.

Lưu ý thực tiễn

Không phải mọi tranh chấp hay mất tiền qua mạng đều là tội phạm theo Điều 290; cần chứng minh được hành vi chiếm đoạt trái phép và mối liên hệ trực tiếp giữa thủ đoạn công nghệ với việc chuyển dịch tài sản. Khi áp dụng điều luật, cơ quan tiến hành tố tụng thường phải làm rõ dữ liệu điện tử, dấu vết truy cập, thông tin giao dịch và cách thức kiểm soát tài khoản hoặc thiết bị điện tử.

Điều 290 vì vậy là điều luật trung tâm để xử lý tội phạm chiếm đoạt tài sản trong môi trường số, nhưng chỉ phát huy đúng vai trò khi định tội chính xác theo phương thức phạm tội và ranh giới giữa các tội xâm phạm sở hữu.

Những hiểu sai thường gặp

• Cho rằng cứ có yếu tố “online” là mặc nhiên áp dụng Điều 290.
• Cho rằng chỉ cần thiệt hại lớn là tự động chuyển sang khung nặng hơn, trong khi còn phải xét tình tiết định khung khác.
• Cho rằng mọi hành vi dùng công nghệ để chiếm đoạt đều là lừa đảo, trong khi Điều 290 là tội danh độc lập với phạm vi riêng.