Điều 259 Bộ luật hình sự 2015: Tội vi phạm quy định về quản lý chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần

Trọng tâm của điều luật

Điều 259 đặt ra trách nhiệm hình sự đối với nhóm người đang giữ vai trò quản lý, kiểm soát, giám sát các hoạt động liên quan đến chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần. Nhà làm luật không nhắm vào người dân nói chung mà nhắm vào người có vị trí, nhiệm vụ đặc biệt, vì sai phạm ở khâu này có thể tạo ra hậu quả lan rộng và rất khó khắc phục.

Ý nghĩa chính sách hình sự của điều luật là tăng cường kỷ luật quản lý trong lĩnh vực có nguy cơ cao, đồng thời ngăn chặn tình trạng tái phạm từ những chủ thể đã từng bị xử lý nhưng vẫn tiếp tục vi phạm. Vì vậy, điều luật vừa có tính phòng ngừa, vừa thể hiện quan điểm xử lý nghiêm các hành vi lạm dụng hoặc coi thường quy định quản lý nhà nước về ma túy.

Dấu hiệu để bị truy cứu

Muốn áp dụng Điều 259, trước hết phải có chủ thể đặc biệt: người có trách nhiệm trong quản lý, sản xuất, vận chuyển, bảo quản, mua bán, phân phối, sử dụng, xử lý, trao đổi, xuất nhập khẩu, quá cảnh, kê đơn, bán thuốc, giám định hoặc nghiên cứu các chất nêu tại điều luật.

Tiếp đó, phải có một trong các hành vi vi phạm được liệt kê tại khoản 1. Đáng chú ý, điều luật không xử lý mọi sai sót nghề nghiệp; trách nhiệm hình sự chỉ phát sinh khi người đó đã bị xử lý kỷ luật, bị xử phạt vi phạm hành chính về chính hành vi đó, hoặc đã bị kết án về tội phạm ma túy mà chưa được xóa án tích, nhưng vẫn tiếp tục vi phạm.

Nói cách khác, đây không phải là tội danh chỉ cần có hành vi vi phạm là đủ, mà còn đòi hỏi điều kiện “đã bị xử lý trước đó mà còn vi phạm”. Đây là dấu hiệu định tội rất quan trọng, giúp phân biệt giữa vi phạm hành chính, kỷ luật và trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực quản lý ma túy.

Những điểm dễ nhầm lẫn

Nhiều trường hợp nhầm Điều 259 với các tội danh về mua bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy. Thực tế, Điều 259 xử lý hành vi vi phạm quy định quản lý của người có trách nhiệm, còn các tội phạm ma túy khác xử lý hành vi trực tiếp xâm phạm đến việc chiếm đoạt, tàng trữ, mua bán hoặc vận chuyển trái phép chất ma túy.

Cũng cần phân biệt giữa sai phạm chuyên môn thông thường và hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Nếu chưa có tiền sử bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc kết án như điều luật yêu cầu, thì thường mới dừng ở trách nhiệm hành chính, kỷ luật hoặc trách nhiệm khác phù hợp.

Trong thực tiễn, lỗi quản lý thường bị đánh giá thấp, nhưng với lĩnh vực ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần, chỉ một sơ hở trong cấp phát, bảo quản, vận chuyển hay kiểm soát tại cửa khẩu, biên giới, trên biển cũng có thể kích hoạt trách nhiệm hình sự khi đã có điều kiện tái phạm theo luật.

Khung hình phạt và lưu ý áp dụng

Khoản 1 quy định khung cơ bản từ phạt tiền đến phạt tù 05 năm; khoản 2 tăng nặng lên 05 đến 10 năm nếu phạm tội có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên hoặc tái phạm nguy hiểm; khoản 3 cho phép áp dụng thêm phạt tiền và cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.

Khi áp dụng điều luật, cần làm rõ ba vấn đề: người thực hiện có đúng là người có trách nhiệm quản lý hay không; hành vi cụ thể thuộc điểm nào của khoản 1; và có đủ điều kiện tiền đề về xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc án tích chưa được xóa hay không. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, việc định tội theo Điều 259 sẽ không vững.

Điều luật này vì vậy có giá trị thực tiễn chủ yếu ở khâu kiểm tra trách nhiệm nội bộ, trách nhiệm nghề nghiệp và hồ sơ vi phạm trước đó. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi xử lý các vụ việc trong cơ sở y tế, cơ sở kinh doanh dược, kho bãi, cửa khẩu, khu vực biên giới hoặc hoạt động nghiên cứu, sản xuất có liên quan đến chất ma túy và tiền chất.