Điều 25 Bộ luật hình sự 2015: Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ
Phân tích Điều 25 Bộ luật Hình sự 2015 về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng công nghệ mới.
Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ
Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.
Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.
Ý nghĩa của quy định
Điều 25 là cơ chế pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới, nơi rủi ro khách quan là đặc trưng không thể loại bỏ hoàn toàn. Nhà làm luật không hình sự hóa mọi thiệt hại phát sinh từ hoạt động khoa học nếu chủ thể đã làm đúng yêu cầu chuyên môn và an toàn. Cách tiếp cận này tạo dư địa cho đổi mới sáng tạo nhưng vẫn giữ ranh giới rõ ràng với hành vi cẩu thả, vi phạm quy trình.
Điều kiện để được loại trừ trách nhiệm hình sự
Điều luật chỉ phát huy tác dụng khi thiệt hại xảy ra trong đúng bối cảnh nghiên cứu, thử nghiệm hoặc áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới. Quan trọng hơn, người thực hiện phải chứng minh đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm chuyên môn và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa cần thiết. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, rủi ro không còn là rủi ro được chấp nhận mà chuyển sang trách nhiệm hình sự do vi phạm nghĩa vụ an toàn.
Trọng tâm khi áp dụng
Điểm mấu chốt của Điều 25 không nằm ở việc có thiệt hại hay không, mà ở việc thiệt hại đó có phát sinh từ rủi ro khách quan trong khuôn khổ tuân thủ hay không. Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét đồng thời quy trình chuyên môn, mức độ tuân thủ và các biện pháp phòng ngừa đã được triển khai. Hồ sơ quản trị rủi ro, tài liệu thử nghiệm, biên bản kiểm soát an toàn và chứng cứ về việc thực hiện đúng quy trình là những căn cứ thực tiễn rất quan trọng.
Những hiểu nhầm thường gặp
Không phải cứ gắn nhãn “nghiên cứu” hay “thử nghiệm” là được miễn trách nhiệm hình sự. Điều luật không bảo vệ hành vi làm ẩu, bỏ qua quy trình, cắt giảm biện pháp an toàn hoặc cố ý chấp nhận nguy cơ vượt mức cần thiết. Cũng cần phân biệt rủi ro khoa học được chấp nhận với vi phạm kỹ thuật thông thường; chỉ khi chủ thể đã làm đúng chuẩn mực mà vẫn xảy ra thiệt hại thì mới đặt vấn đề loại trừ tội phạm.
Lưu ý thực tiễn
Trong tranh chấp hoặc điều tra hình sự, yếu tố then chốt là khả năng chứng minh quá trình tuân thủ. Do đó, tổ chức và cá nhân thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ cần thiết lập quy trình kiểm soát rủi ro rõ ràng, lưu vết đầy đủ và có cơ chế phản ứng khi phát sinh sự cố. Đây không chỉ là yêu cầu quản trị mà còn là căn cứ pháp lý để xác định ranh giới giữa rủi ro được chấp nhận và hành vi có lỗi.