Điều 242 Bộ luật hình sự 2015: Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản

Bình luận Điều 242 BLHS 2015 về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản: dấu hiệu cấu thành, ngưỡng hậu quả và lưu ý áp dụng.

Điều 242. Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản

1. Người nào vi phạm quy định về bảo vệ nguồn lợi thủy sản thuộc một trong các trường hợp sau đây, gây thiệt hại nguồn lợi thủy sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thủy sản thu được trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 600.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Sử dụng chất độc, chất nổ, hóa chất, dòng điện hoặc phương tiện, ngư cụ bị cấm để khai thác thủy sản hoặc làm hủy hoại nguồn lợi thủy sản;

b) Khai thác thủy sản trong khu vực cấm hoặc trong khu vực cấm có thời hạn;

c) Khai thác loài thủy sản bị cấm khai thác, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 244 của Bộ luật này;

d) Phá hoại nơi cư ngụ của loài thủy sản thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ;

đ) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

e) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

g) Vi phạm quy định khác của pháp luật về bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 05 năm:

a) Gây thiệt hại nguồn lợi thủy sản từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng hoặc thủy sản thu được trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

b) Làm chết người;

c) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Gây thiệt hại nguồn lợi thủy sản 1.500.000.000 đồng trở lên hoặc thủy sản thu được trị giá 500.000.000 đồng trở lên;

b) Làm chết 02 người trở lên;

c) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng;

c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 6.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;

d) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 400.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

Ý nghĩa của điều luật

Điều 242 được xây dựng để bảo vệ nguồn lợi thủy sản như một dạng tài nguyên môi trường cần được khai thác có kiểm soát. Nhà làm luật không nhằm xử lý những vi phạm hành chính thông thường, mà tập trung vào hành vi có tính hủy diệt, tận diệt hoặc gây hậu quả đáng kể cho hệ sinh thái thủy sản. Vì vậy, bản chất của tội này là bảo vệ lợi ích công cộng và trật tự quản lý nghề cá, chứ không chỉ bảo vệ tài sản theo nghĩa thông thường.

Điểm mấu chốt để áp dụng

Để “kích hoạt” trách nhiệm hình sự theo khoản 1, cần đồng thời có hành vi vi phạm quy định về bảo vệ nguồn lợi thủy sản và một trong các điều kiện luật định về hậu quả hoặc tiền sử vi phạm. Các ngưỡng định lượng về thiệt hại nguồn lợi thủy sản hoặc giá trị thủy sản thu được là tiêu chí then chốt để phân biệt giữa xử lý hành chính và xử lý hình sự. Ngoài ra, trường hợp đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc đã bị kết án về chính tội này mà chưa được xóa án tích, chỉ cần tái phạm cùng hành vi là đã có thể bị truy cứu.

Các hành vi điển hình

Điều luật liệt kê các dạng hành vi đặc biệt nguy hiểm như dùng chất độc, chất nổ, hóa chất, điện, ngư cụ bị cấm; khai thác trong khu vực cấm; khai thác loài bị cấm; hoặc phá hoại nơi cư ngụ của loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm. Đây là những hành vi thể hiện rõ tính chất tận diệt, làm suy giảm nguồn lợi một cách nhanh và rộng. Thực tiễn áp dụng cần chú ý: không phải cứ có hành vi vi phạm trong hoạt động đánh bắt là cấu thành tội phạm, mà phải đối chiếu đúng nhóm hành vi và hậu quả luật định.

Lưu ý khi định tội và định khung

Nhiều trường hợp dễ nhầm tội này với vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản, trong khi ranh giới pháp lý nằm ở mức độ nguy hiểm và ngưỡng hậu quả. Khi xác định thiệt hại, cần bám vào giá trị thiệt hại nguồn lợi hoặc giá trị thủy sản thu được theo đúng khung của điều luật, không suy diễn từ cảm tính về mức độ xâm hại môi trường. Các tình tiết tăng nặng như làm chết người, gây thương tích cho nhiều người, hoặc thiệt hại rất lớn sẽ đẩy mức hình phạt lên các khoản cao hơn.

Trách nhiệm của pháp nhân thương mại

Điều 242 cũng áp dụng đối với pháp nhân thương mại nếu hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân theo các quy định chung của Bộ luật Hình sự. Đây là điểm rất quan trọng trong các hoạt động khai thác, chế biến hoặc dịch vụ thủy sản có tổ chức. Ngoài phạt tiền, pháp nhân còn có thể bị đình chỉ hoạt động hoặc bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định.

Hiểu đúng để áp dụng đúng

Điều 242 không phải là điều khoản xử lý mọi hành vi vi phạm pháp luật thủy sản, mà là quy định hình sự cho các hành vi xâm hại nghiêm trọng đến nguồn lợi. Khi áp dụng, cần tách bạch rõ giữa lỗi hành chính, lỗi kỹ thuật trong khai thác và hành vi mang tính hủy hoại có hậu quả đáng kể. Cách tiếp cận đúng là kiểm tra đầy đủ ba lớp: hành vi cụ thể, ngưỡng hậu quả hoặc tiền sử vi phạm, và chủ thể chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 242 khác gì so với xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản?
Điều 242 chỉ áp dụng khi hành vi có tính hủy hoại và đạt ngưỡng hậu quả, hoặc tái phạm sau khi đã bị xử lý. Vi phạm nhỏ, chưa đến mức luật định thường chỉ bị xử phạt hành chính.
Có phải chỉ cần dùng xung điện hoặc chất nổ là bị truy cứu ngay?
Không. Cần đối chiếu đúng hành vi cấm và ngưỡng thiệt hại hoặc trường hợp tái phạm theo điều luật. Hành vi vi phạm nhưng chưa đủ điều kiện cấu thành thì chưa bị xử lý hình sự.
Thiệt hại trong Điều 242 được hiểu thế nào?
Đó là giá trị thiệt hại đối với nguồn lợi thủy sản hoặc giá trị thủy sản thu được, được định lượng theo khung của điều luật. Đây là căn cứ chính để phân hóa trách nhiệm hình sự.
Pháp nhân thương mại có thể bị xử lý về tội này không?
Có. Nếu hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của pháp nhân, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu.
Mục lục văn bản