Điều 24 Bộ luật hình sự 2015: Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội

Ý nghĩa của quy định

Điều 24 thể hiện quan điểm cân bằng của Bộ luật Hình sự giữa yêu cầu bắt giữ người phạm tội và bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản của người bị bắt giữ. Pháp luật chấp nhận một mức độ gây thiệt hại nhất định nếu việc sử dụng vũ lực là biện pháp cuối cùng để khống chế đối tượng. Đây là cơ sở loại trừ trách nhiệm hình sự, nhưng không phải là giấy phép sử dụng vũ lực tùy nghi.

Điều kiện để được loại trừ trách nhiệm hình sự

Để áp dụng khoản 1 Điều 24, cần đồng thời có các dấu hiệu cốt lõi: người thực hiện hành vi nhằm bắt giữ người đang thực hiện hành vi phạm tội; không còn cách nào khác ngoài việc phải dùng vũ lực; và mức vũ lực sử dụng là cần thiết để bắt giữ. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, việc gây thiệt hại sẽ không được coi là hành vi hợp pháp theo Điều 24.

Điều đáng lưu ý là “không còn cách nào khác” được hiểu rất chặt chẽ: không phải mọi trường hợp khó khăn trong bắt giữ đều được viện dẫn điều luật này. Người bắt giữ phải chứng minh tính cấp thiết của việc dùng vũ lực trong hoàn cảnh cụ thể, thay vì chỉ viện lý do đối tượng chống đối hoặc bỏ chạy.

Ranh giới giữa hợp pháp và vượt quá giới hạn

Khoản 2 Điều 24 là phần có giá trị thực tiễn lớn nhất vì xác định ranh giới trách nhiệm hình sự. Khi sử dụng vũ lực “rõ ràng vượt quá mức cần thiết”, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự như với một hành vi tấn công trái pháp luật thông thường. Trọng tâm ở đây không chỉ là hậu quả gây ra, mà còn là mức độ, cường độ và phương thức sử dụng vũ lực.

Trong thực tiễn, sai lầm thường gặp là đồng nhất mọi thiệt hại phát sinh khi bắt giữ với hành vi được miễn trách nhiệm. Cách hiểu đúng là pháp luật chỉ bảo vệ phần thiệt hại phát sinh trong giới hạn cần thiết; nếu dùng hung khí nguy hiểm, đánh đập kéo dài hoặc tiếp tục tấn công khi đối tượng đã bị khống chế, thì dấu hiệu vượt quá giới hạn rất dễ được xác lập.

Lưu ý khi áp dụng

Điều 24 không đòi hỏi người bắt giữ phải là người có thẩm quyền nhà nước, nhưng việc áp dụng phải gắn với mục đích chính đáng là bắt giữ người phạm tội để giao cho cơ quan có thẩm quyền. Do đó, mọi trường hợp lấy danh nghĩa “bắt giữ” để trả thù, trấn áp hoặc giải quyết mâu thuẫn cá nhân đều không thuộc phạm vi điều luật.

Khi đánh giá một tình huống cụ thể, cần xem xét đồng thời tính chất hành vi phạm tội, mức độ chống trả của người bị bắt, khả năng lựa chọn biện pháp khác và hậu quả thực tế. Đây là điều luật thiên về đánh giá hoàn cảnh cụ thể, nên việc áp dụng phải đặc biệt thận trọng, tránh mở rộng tùy tiện nhưng cũng không thu hẹp quá mức khiến người dân e ngại khi ngăn chặn tội phạm.

Điểm cần nhớ

• Chỉ được bảo vệ khi vũ lực là biện pháp cuối cùng.
• Thiệt hại chỉ được chấp nhận trong mức cần thiết để bắt giữ.
• Vượt quá giới hạn thì vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.