Điều 238 Bộ luật hình sự 2015: Tội vi phạm quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi, đê điều và phòng, chống thiên tai; vi phạm quy định về bảo vệ bờ, bãi sông
Bình luận Điều 238 BLHS 2015: điều kiện truy cứu, phạm vi bảo vệ, ngưỡng thiệt hại và các nhầm lẫn thường gặp.
Điều 238. Tội vi phạm quy định về bảo vệ an toàn công trình thủy lợi, đê điều và phòng, chống thiên tai; vi phạm quy định về bảo vệ bờ, bãi sông
1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121% hoặc gây thiệt hại từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 303 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 600.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:
a) Xây nhà, công trình trái phép trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai;
b) Làm hư hỏng công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai, công trình bảo vệ, khai thác, sử dụng, quan trắc, giám sát tài nguyên nước, công trình phòng, chống và khắc phục hậu quả tác hại do nước gây ra;
c) Khoan, đào thăm dò, khảo sát, khai thác đất, đá, cát sỏi, khoáng sản, nước dưới đất trái phép;
d) Sử dụng chất nổ, gây nổ, gây cháy trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai, công trình bảo vệ, khai thác, sử dụng, quan trắc, giám sát tài nguyên nước, công trình phòng, chống và khắc phục hậu quả tác hại do nước gây ra, trừ trường hợp có giấy phép hoặc trường hợp khẩn cấp do luật định;
đ) Vận hành hồ chứa nước không đúng quy trình vận hành hồ chứa, quy trình vận hành liên hồ chứa; vận hành công trình phân lũ, làm chậm lũ không đúng với quy trình, quy chuẩn kỹ thuật cho phép, trừ trường hợp đặc biệt thực hiện theo quyết định của người có thẩm quyền.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 4.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Có tổ chức;
b) Phạm tội 02 lần trở lên;
c) Làm chết người;
d) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;
đ) Gây thiệt hại từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;
e) Tái phạm nguy hiểm.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:
a) Làm chết 02 người trở lên;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;
c) Gây thiệt hại 1.000.000.000 đồng trở lên.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 02 năm đến 05 năm.
5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:
a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 600.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng;
b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng;
c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 6.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm;
d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;
đ) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 238 được xây dựng để bảo vệ an toàn các công trình thủy lợi, đê điều, công trình phòng, chống thiên tai và khu vực bờ, bãi sông trước những hành vi xâm phạm trực tiếp hoặc làm suy giảm khả năng phòng, chống lũ, lụt, sạt lở. Trọng tâm của điều luật không nằm ở việc xử phạt hành vi vi phạm thuần túy, mà ở việc xử lý hình sự khi hành vi đó đã gây ra hậu quả đáng kể cho con người hoặc tài sản.
Về mặt lập pháp, đây là tội phạm mang tính bảo vệ an toàn công cộng và an ninh môi trường - hạ tầng, nên các ngưỡng hậu quả được đặt tương đối rõ để phân biệt giữa vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự. Cách thiết kế này cho thấy pháp luật ưu tiên ngăn chặn từ sớm nhưng chỉ dùng chế tài hình sự khi rủi ro đã chuyển hóa thành thiệt hại nghiêm trọng.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Muốn áp dụng Điều 238, phải có đồng thời hai nhóm yếu tố: hành vi thuộc danh mục cấm và hậu quả đạt ngưỡng luật định. Nhóm hành vi bao gồm xây dựng trái phép trong phạm vi bảo vệ, làm hư hỏng công trình, khai thác trái phép đất đá cát sỏi hoặc nước ngầm, sử dụng chất nổ/gây cháy trái phép, và vận hành hồ chứa, công trình phân lũ, làm chậm lũ không đúng quy trình.
Không phải cứ có hành vi vi phạm là tự động cấu thành tội phạm. Điều luật chỉ được kích hoạt khi hành vi làm chết người, gây thương tích theo ngưỡng luật định, hoặc gây thiệt hại tài sản từ 100 triệu đồng trở lên theo từng khung; trường hợp thiệt hại thấp hơn thường thuộc xử lý hành chính hoặc trách nhiệm khác.
Một điểm thực tiễn rất quan trọng là phải xác định đúng phạm vi bảo vệ của công trình thủy lợi, đê điều hoặc bờ, bãi sông theo luật chuyên ngành. Nếu không chứng minh được hành vi diễn ra trong khu vực được bảo vệ hoặc làm ảnh hưởng trực tiếp đến công trình, việc truy cứu theo Điều 238 sẽ không vững.
Những nhầm lẫn thường gặp
Nhiều trường hợp nhầm lẫn giữa vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy lợi, đê điều với tội phạm theo Điều 238. Thực tế, nhiều hành vi như lấn chiếm, xây dựng sai phép, đổ thải, sử dụng sai mục đích trong phạm vi bảo vệ công trình mới chỉ dừng ở xử phạt hành chính nếu chưa có hậu quả hình sự tương ứng.
Một nhầm lẫn khác là chỉ cần công trình bị xâm phạm là đủ truy cứu. Điều luật đòi hỏi hậu quả cụ thể về người hoặc tài sản, nên phải chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra.
Đối với hành vi vận hành hồ chứa hoặc công trình phân lũ, làm chậm lũ, cần phân biệt rõ giữa việc vận hành sai quy trình và việc thực hiện theo quyết định của người có thẩm quyền trong tình huống đặc biệt. Nếu có căn cứ pháp luật cho phép, không thể suy diễn thành tội phạm chỉ vì kết quả sau đó bất lợi.
Lưu ý về khung hình phạt
Điều 238 có nhiều khung hình phạt, tăng dần theo mức độ nguy hiểm và thiệt hại. Khung cơ bản áp dụng cho hậu quả chưa đặc biệt nghiêm trọng; khung tăng nặng xuất hiện khi có tổ chức, phạm tội nhiều lần, làm chết người, tái phạm nguy hiểm hoặc gây thiệt hại lớn hơn; khung cao nhất áp dụng khi hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản.
Đối với pháp nhân thương mại, điều luật cũng quy định chế tài riêng, chủ yếu là phạt tiền rất lớn, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Điều này cho thấy nhà làm luật nhìn nhận rủi ro từ hoạt động tổ chức, khai thác, xây dựng và vận hành công trình trong lĩnh vực này là rủi ro có tính hệ thống.
Khi vận dụng vào thực tiễn, trọng tâm không chỉ là “có vi phạm hay không”, mà là “vi phạm gì, ở đâu, hậu quả gì, do ai thực hiện và có được phép đặc biệt hay không”. Đây là điều luật đòi hỏi đối chiếu chặt chẽ giữa hồ sơ kỹ thuật, phạm vi bảo vệ, quy trình vận hành và kết quả giám định thiệt hại.