Điều 237 Bộ luật hình sự 2015: Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường
Bình luận pháp lý ngắn gọn về Điều 237 Bộ luật Hình sự 2015: dấu hiệu cấu thành, ngưỡng hậu quả và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 237. Tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường
1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Vi phạm quy định về phòng ngừa sự cố môi trường để xảy ra sự cố môi trường;
b) Vi phạm quy định về ứng phó, khắc phục sự cố môi trường làm môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121% hoặc gây thiệt hại từ 1.000.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 4.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:
a) Làm chết người;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;
c) Gây thiệt hại từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 7.000.000.000 đồng.
3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:
a) Làm chết 02 người trở lên;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;
c) Gây thiệt hại 7.000.000.000 đồng trở lên.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:
a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng;
b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 6.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng;
c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 10.000.000.000 đồng đến 20.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm;
d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;
đ) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm.
Ý nghĩa của quy định
Điều 237 Bộ luật Hình sự 2015 đặt trọng tâm vào việc bảo vệ an toàn môi trường và sức khỏe cộng đồng trước các sự cố môi trường có nguy cơ lan rộng, khó khắc phục. Nhà làm luật không hình sự hóa mọi sai sót kỹ thuật, mà chỉ xử lý khi hành vi vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó hoặc khắc phục đã dẫn tới hậu quả đạt ngưỡng luật định. Cách thiết kế này cho thấy tiêu chí then chốt không nằm ở sự cố tự thân, mà ở mức độ nguy hiểm và hậu quả thực tế phát sinh.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Đây là tội phạm có cấu thành vật chất, nên phải chứng minh đủ ba yếu tố: có quy định pháp luật hoặc quy trình bắt buộc về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường; có hành vi vi phạm; và có hậu quả cụ thể được điều luật lượng hóa. Các ngưỡng hậu quả gồm ô nhiễm nghiêm trọng, thiệt hại về sức khỏe, tính mạng hoặc thiệt hại tài sản theo mức tiền luật định. Nếu không đạt ngưỡng hậu quả hoặc không chứng minh được quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và hậu quả, chưa đủ căn cứ truy cứu theo Điều 237.
Những nhầm lẫn thường gặp
Không phải mọi sự cố môi trường đều tự động cấu thành tội phạm; sự cố chỉ là điểm khởi phát, còn trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào hành vi vi phạm quy định bắt buộc và hậu quả thực tế. Cũng không thể chỉ dựa vào thiệt hại lớn để kết tội nếu không chỉ ra được quy định bị vi phạm và mối liên hệ trực tiếp giữa vi phạm đó với hậu quả. Trong thực tiễn, cần phân biệt rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, bồi thường dân sự và trách nhiệm khắc phục môi trường; ba loại trách nhiệm này có thể cùng phát sinh nhưng không thay thế nhau.
Yếu tố quyết định để “kích hoạt” điều luật
Trọng tâm chứng minh thường nằm ở tài liệu kỹ thuật, quy chuẩn vận hành, hồ sơ an toàn môi trường, biên bản kiểm tra và kết luận giám định về thiệt hại. Khi hậu quả vượt các ngưỡng định lượng, khung hình phạt tăng rất rõ, đặc biệt ở các trường hợp làm chết người, gây tổn hại cho nhiều người hoặc thiệt hại tài sản lớn. Đối với pháp nhân thương mại, điều luật áp dụng trực tiếp và chế tài thiên về phạt tiền, đình chỉ hoạt động, cho thấy xu hướng xử lý chủ thể tổ chức trong các sự cố môi trường quy mô lớn.
Lưu ý thực tiễn
Khi phân tích một vụ việc, cần tách bạch: quy định nào bị vi phạm, ai là người có nghĩa vụ tuân thủ, sự cố phát sinh từ khâu nào và hậu quả đã được định lượng ra sao. Nếu chỉ có sự cố kỹ thuật bất khả kháng nhưng đã tuân thủ đầy đủ quy trình, việc quy kết trách nhiệm hình sự phải hết sức thận trọng. Ngược lại, nếu bỏ qua quy trình phòng ngừa hoặc ứng phó bắt buộc, Điều 237 thường là căn cứ pháp lý trung tâm để xem xét trách nhiệm hình sự.