Điều 23 Bộ luật hình sự 2015: Tình thế cấp thiết

Ý nghĩa của quy định

Điều 23 thể hiện quan điểm của pháp luật hình sự: không coi là tội phạm những hành vi gây thiệt hại được thực hiện trong hoàn cảnh buộc phải lựa chọn giữa hai hậu quả xấu, miễn là thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Quy định này bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong tình huống khẩn cấp, đồng thời khuyến khích phản ứng hợp lý trước nguy cơ thực tế. Đây là cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự, không phải là sự miễn trừ tùy nghi.

Điều kiện áp dụng

Để được coi là tình thế cấp thiết, phải có nguy cơ thực tế đối với quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác, của Nhà nước, cơ quan, tổ chức; đồng thời không còn cách nào khác hiệu quả hơn ngoài việc gây ra một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Hai yếu tố này phải cùng tồn tại: có nguy cơ cần ngăn chặn và việc gây thiệt hại là biện pháp cần thiết, không thay thế được. Nếu vẫn còn phương án an toàn, hợp lý hơn mà người thực hiện không lựa chọn, điều luật không được kích hoạt.

Giới hạn cần nắm

Giá trị cốt lõi của Điều 23 nằm ở nguyên tắc cân xứng. Thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại được ngăn chặn; nếu thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì người thực hiện phải chịu trách nhiệm hình sự. Khi đánh giá, cần xem xét toàn bộ hoàn cảnh khách quan tại thời điểm hành vi xảy ra, không chỉ nhìn kết quả sau cùng. Trong thực tiễn, đây là điểm thường gây tranh chấp vì việc so sánh thiệt hại luôn phải dựa trên bối cảnh cụ thể.

Những hiểu nhầm thường gặp

Không phải mọi hành vi gây thiệt hại trong lúc khẩn cấp đều tự động hợp pháp. Điều luật không chấp nhận việc lấy danh nghĩa cứu nguy để gây thiệt hại lớn hơn mức cần thiết hoặc chọn giải pháp bất hợp lý. Cũng không thể nhầm tình thế cấp thiết với phòng vệ chính đáng: phòng vệ chính đáng nhằm chống lại hành vi tấn công trái pháp luật, còn tình thế cấp thiết nhằm ngăn ngừa nguy cơ từ một tình huống nguy hiểm. Nếu xác định sai bản chất, việc đánh giá trách nhiệm hình sự sẽ bị lệch ngay từ đầu.

Lưu ý khi áp dụng

Khi xem xét một vụ việc cụ thể, trọng tâm không nằm ở cảm nhận chủ quan của người thực hiện mà ở tính cần thiết và mức độ thiệt hại theo chuẩn khách quan. Cần làm rõ: nguy cơ có thực sự hiện hữu hay không, còn lựa chọn nào khác hay không, và thiệt hại gây ra có vượt quá giới hạn cần thiết hay không. Đây là điều luật thường được viện dẫn trong các tình huống cứu người, cứu tài sản hoặc ngăn chặn thiệt hại lớn hơn, nên việc chứng minh bối cảnh thực tế có ý nghĩa quyết định.