Điều 225 Bộ luật hình sự 2015: Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
Bình luận Điều 225 BLHS 2015 về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan: điều kiện cấu thành, ngưỡng truy cứu và lưu ý thực tiễn.
Điều 225. Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
1.[185] Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà cố ý thực hiện một trong các hành vi sau đây, xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:
a) Sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình;
b) Phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, bản sao bản ghi hình.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
a) Có tổ chức;
b) Phạm tội 02 lần trở lên;
c) Thu lợi bất chính 300.000.000 đồng trở lên;
d) Gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan 500.000.000 đồng trở lên;
đ) Hàng hóa vi phạm trị giá 500.000.000 đồng trở lên.
3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
4. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:
a)[186] Thực hiện một trong các hành vi quy định tại khoản 1 Điều này với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng; thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;
b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 02 năm;
c) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.
Ý nghĩa của quy định
Điều 225 thể hiện quan điểm xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan khi hành vi đã vượt quá mức vi phạm thông thường và ảnh hưởng đáng kể đến lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Quy định này không nhằm xử lý mọi hành vi sao chép hay sử dụng trái phép, mà chỉ kích hoạt trách nhiệm hình sự khi có đủ dấu hiệu luật định về tính cố ý và mức độ hậu quả hoặc quy mô thương mại. Cách thiết kế ngưỡng định lượng giúp phân hóa rõ giữa vi phạm nhẹ và hành vi xâm phạm có tổ chức, trục lợi. Đây là cơ sở quan trọng để áp dụng thống nhất trong thực tiễn tố tụng và thanh tra chuyên ngành.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật chỉ xử lý hành vi không được phép của chủ thể quyền và cố ý sao chép hoặc phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình đang được bảo hộ tại Việt Nam. Như vậy, yếu tố lỗi cố ý là điều kiện bắt buộc, còn hành vi vô ý hoặc hiểu nhầm về quyền sử dụng không tự động cấu thành tội phạm. Ngoài yếu tố hành vi, phải có thêm một trong các ngưỡng làm căn cứ truy cứu như quy mô thương mại, thu lợi bất chính, thiệt hại hoặc trị giá hàng hóa vi phạm theo đúng khung mà điều luật quy định. Trong thực tiễn, đây là điều luật coi trọng chứng cứ tài chính, định giá và chứng minh mối liên hệ giữa hành vi xâm phạm với hậu quả phát sinh.
Các tình huống dễ nhầm lẫn
Không phải mọi hành vi đăng tải, chia sẻ hay sao chép nội dung có bản quyền đều đương nhiên bị truy cứu hình sự. Nếu chưa đạt ngưỡng định lượng hoặc chưa có đủ dấu hiệu của hành vi cố ý, vụ việc thường chỉ dừng ở xử lý dân sự hoặc hành chính. Một nhầm lẫn phổ biến khác là coi mọi hành vi “sử dụng không xin phép” đều thuộc Điều 225, trong khi điều luật chỉ nhắm vào hai nhóm hành vi cốt lõi: sao chép và phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình. Cũng cần phân biệt giữa xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan với tranh chấp về quyền sở hữu, quyền cấp phép hoặc phạm vi sử dụng theo hợp đồng; không phải mọi tranh chấp bản quyền đều là vụ án hình sự.
Điểm phân hóa trách nhiệm
Khung hình phạt tăng nặng của khoản 2 cho thấy lập pháp đặc biệt chú ý đến tính chuyên nghiệp và mức độ nguy hại của hành vi. Các dấu hiệu như có tổ chức, phạm tội 02 lần trở lên, thu lợi lớn hoặc gây thiệt hại lớn là căn cứ để chuyển sang khung nghiêm khắc hơn. Đối với pháp nhân thương mại, điều luật thiết kế ngưỡng riêng và mức phạt riêng, phản ánh thực tế nhiều hành vi xâm phạm bản quyền diễn ra trong mô hình kinh doanh có tổ chức. Vì vậy, khi xem xét một vụ việc, cần tách bạch rõ chủ thể thực hiện, phương thức vận hành và dữ liệu doanh thu, chi phí, lợi nhuận để xác định đúng khung trách nhiệm.
Lưu ý thực tiễn
Muốn áp dụng Điều 225, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ cả yếu tố quyền được bảo hộ, hành vi xâm phạm, lỗi cố ý và ngưỡng định lượng tương ứng. Thiếu một trong các yếu tố này thì không đủ căn cứ hình sự, dù hành vi vẫn có thể bị xử lý bằng cơ chế khác. Trong hồ sơ thực tế, các tài liệu về đăng ký quyền, hợp đồng cấp phép, dữ liệu kinh doanh, chứng thư định giá và chứng cứ số thường có giá trị quyết định. Đây là điều luật cần đọc theo hướng định lượng hóa trách nhiệm hình sự, chứ không phải chỉ dựa vào việc “có sao chép là có tội”.