Điều 20 Bộ luật hình sự 2015: Sự kiện bất ngờ
Bình luận Điều 20 BLHS 2015 về sự kiện bất ngờ, điều kiện áp dụng và cách phân biệt với lỗi vô ý.
Điều 20. Sự kiện bất ngờ
Người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Bản chất của quy định
Điều 20 Bộ luật Hình sự 2015 thể hiện nguyên tắc nền tảng của trách nhiệm hình sự: không có lỗi thì không có trách nhiệm hình sự. Nhà làm luật không đặt trách nhiệm hình sự lên một người chỉ vì họ gây ra hậu quả nguy hại, mà còn phải xem xét khả năng nhận thức và nghĩa vụ dự liệu hậu quả của họ. Vì vậy, điều luật này đóng vai trò là ranh giới loại trừ trách nhiệm trong những tình huống hậu quả xảy ra ngoài dự tính hợp lý của chủ thể.
Điểm cần nắm là sự kiện bất ngờ không phải là một dạng “tha thứ” cho hành vi nguy hiểm, mà là sự khẳng định rằng hành vi đó không hội đủ cơ sở để quy trách nhiệm hình sự. Nói cách khác, hậu quả có thể nghiêm trọng nhưng vẫn không làm phát sinh trách nhiệm hình sự nếu người thực hiện không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả.
Điều kiện để áp dụng
Để áp dụng Điều 20, phải đồng thời xác định được hai yếu tố: có hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội, và người thực hiện rơi vào tình trạng không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi đó. Đây là tiêu chí cốt lõi để phân biệt với các trường hợp phạm tội do lỗi vô ý, đặc biệt là vô ý vì cẩu thả.
Trong thực tiễn, việc đánh giá không chỉ dựa vào lời khai của người thực hiện hành vi, mà phải xem xét toàn bộ bối cảnh khách quan: tính chất hành vi, điều kiện xảy ra, vị trí, thời điểm, trình độ nhận thức, kinh nghiệm sống và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của chủ thể. Nếu người đó có nghĩa vụ phải lường trước hậu quả và có đủ điều kiện để lường trước mà vẫn không làm, thì không còn là sự kiện bất ngờ.
Phân biệt với lỗi vô ý
Nhầm lẫn thường gặp nhất là đồng nhất sự kiện bất ngờ với lỗi vô ý vì cẩu thả. Hai trường hợp này đều có điểm giống nhau ở chỗ người thực hiện không thấy trước hậu quả, nhưng bản chất pháp lý hoàn toàn khác nhau. Với lỗi vô ý, họ có nghĩa vụ và có điều kiện để thấy trước; còn với sự kiện bất ngờ, việc không thấy trước là do hoàn cảnh khách quan hoặc do không đặt ra nghĩa vụ phải thấy trước.
Vì vậy, khi xem xét một vụ việc, cần trả lời đúng câu hỏi trọng tâm: người thực hiện hành vi đã bỏ sót một dự liệu mà lẽ ra phải có, hay họ thực sự không thể dự liệu được hậu quả trong tình huống cụ thể. Đây là điểm mấu chốt quyết định việc có truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.
Lưu ý khi áp dụng thực tiễn
Không phải cứ hậu quả xảy ra ngoài ý muốn là được coi là sự kiện bất ngờ. Cơ quan tiến hành tố tụng thường phải kiểm tra kỹ nghĩa vụ cẩn trọng của chủ thể trong hoàn cảnh cụ thể, vì chỉ cần chứng minh được họ phải thấy trước hậu quả thì Điều 20 sẽ không được áp dụng.
Do đó, khi phân tích một tình huống, cần tập trung vào khả năng nhận thức, nghĩa vụ dự liệu và điều kiện khách quan tại thời điểm xảy ra hành vi. Điều 20 có giá trị định hướng rất rõ: trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi hậu quả nguy hại gắn với lỗi của người thực hiện, chứ không phải mọi hậu quả nguy hại đều tự động dẫn đến truy cứu.
Điểm cần tránh hiểu sai
- Không coi mọi trường hợp “không cố ý” đều là sự kiện bất ngờ.
- Không nhầm sự kiện bất ngờ với tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng hoặc các trường hợp loại trừ khác.
- Không chỉ nhìn vào hậu quả cuối cùng mà bỏ qua nghĩa vụ và khả năng dự liệu của chủ thể.