Điều 2 Bộ luật hình sự 2015: Cơ sở của trách nhiệm hình sự
Bình luận Điều 2 Bộ luật Hình sự 2015 về cơ sở của trách nhiệm hình sự, phạm vi áp dụng và các hiểu nhầm thường gặp.
Điều 2. Cơ sở của trách nhiệm hình sự
1. Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
2. Chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 2 là điểm xuất phát để xác định một người hoặc pháp nhân thương mại có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không. Quy định này thể hiện nguyên tắc “chỉ xử lý khi luật đã định trước”, tức không thể kết tội nếu hành vi chưa được Bộ luật Hình sự mô tả là tội phạm. Đây là hàng rào pháp lý bảo vệ tính dự đoán được của việc xử lý hình sự và ngăn ngừa việc mở rộng trách nhiệm bằng suy luận.
Điều kiện để áp dụng
Đối với cá nhân, điều kiện trọng tâm là phải có hành vi thuộc một tội danh đã được Bộ luật Hình sự quy định. Nói cách khác, không có tội phạm “ngoài luật”, cũng không thể chỉ dựa vào tính nguy hiểm xã hội chung chung để truy cứu. Đối với pháp nhân thương mại, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra trong phạm vi các tội được liệt kê tại Điều 76 Bộ luật Hình sự; ngoài phạm vi đó thì không áp dụng cơ chế trách nhiệm hình sự cho pháp nhân.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Điều luật này không tự tạo ra tội phạm mới, mà chỉ xác định cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự. Khi xử lý một vụ việc, phải đối chiếu trực tiếp hành vi thực tế với cấu thành tội phạm cụ thể trong Bộ luật Hình sự; nếu thiếu căn cứ luật định thì không thể chuyển hóa hành vi thành căn cứ truy cứu. Với pháp nhân thương mại, việc xác định đúng loại tội danh trong Điều 76 là bước bắt buộc trước khi xem xét các vấn đề tiếp theo như lỗi, chủ thể và hình thức xử lý.
Những cách hiểu sai thường gặp
Một hiểu nhầm phổ biến là cứ có hành vi gây hậu quả nghiêm trọng thì đương nhiên phát sinh trách nhiệm hình sự. Thực tế, hậu quả chỉ có ý nghĩa khi hành vi đã được luật hình sự hóa thành tội phạm và thỏa mãn đầy đủ dấu hiệu của điều luật tương ứng. Một nhầm lẫn khác là áp dụng máy móc trách nhiệm hình sự đối với mọi pháp nhân; Điều 2 cho thấy pháp nhân thương mại chỉ bị truy cứu trong giới hạn rất chặt chẽ, không phải mọi vi phạm đều dẫn tới trách nhiệm hình sự.
Lưu ý thực tiễn
Khi gặp một tình huống cụ thể, cần kiểm tra theo trình tự: hành vi có được Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm hay không, chủ thể có đúng loại được luật cho phép truy cứu hay không, và với pháp nhân thì có thuộc nhóm tội được Điều 76 bao phủ hay không. Chỉ khi các điều kiện này được xác lập rõ ràng mới có cơ sở bàn tiếp về trách nhiệm hình sự. Vì vậy, Điều 2 thường được dùng như “cửa ngõ” để loại trừ những trường hợp suy diễn hoặc mở rộng trái luật.