Điều 193 Bộ luật hình sự 2015: Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm

Ý nghĩa bảo vệ đặc biệt nghiêm ngặt

Điều 193 được xây dựng trên quan điểm ưu tiên bảo vệ sức khỏe, tính mạng con người và sự an toàn của thị trường thực phẩm. So với các hành vi gian dối thông thường, việc làm giả lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm bị nhìn nhận là nguy hiểm hơn vì tác động trực tiếp đến số đông người tiêu dùng và có thể gây hậu quả lan rộng.

Vì vậy, điều luật không đợi đến khi có người bị ngộ độc, bị thương tích hay thiệt hại tài sản mới xử lý. Chỉ cần có hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng giả thuộc nhóm hàng hóa này là đã có cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cấu thành tội phạm cần chú ý

Điểm then chốt khi áp dụng là phải xác định đúng đối tượng hàng giả và đúng hành vi. Hàng hóa phải là lương thực, thực phẩm hoặc phụ gia thực phẩm; còn hành vi phải là sản xuất hoặc buôn bán hàng giả, không phải mọi hành vi vi phạm về nhãn mác hay chất lượng đều tự động cấu thành tội này.

Trong thực tiễn, lỗi của người phạm tội phải là cố ý; tức là biết rõ hàng hóa là giả nhưng vẫn thực hiện. Nếu người bán không biết hàng mình kinh doanh là hàng giả và không có căn cứ chứng minh việc biết rõ đó là hàng giả, việc xử lý hình sự theo Điều 193 không đặt ra.

Khung hình phạt được phân tầng theo mức độ nguy hiểm

Điều luật thiết kế nhiều khung tăng nặng dựa trên tổ chức, tính chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm, vai trò lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc danh nghĩa cơ quan, tổ chức, cũng như quy mô hàng giả, khoản thu lợi bất chính và hậu quả gây ra. Cách thiết kế này cho thấy nhà làm luật không chỉ xử lý hành vi gian dối, mà còn nhắm tới các đường dây, ổ nhóm và hoạt động có tính thương mại hóa cao.

Người áp dụng cần đặc biệt lưu ý các ngưỡng định lượng về giá trị hàng giả, thu lợi bất chính, thiệt hại tài sản, tỷ lệ tổn thương cơ thể và số người bị hại. Việc xác định sai ngưỡng có thể làm thay đổi hoàn toàn khung hình phạt.

Lưu ý khi phân biệt với vi phạm hành chính

Không phải mọi hành vi liên quan đến thực phẩm kém chất lượng đều bị xử lý hình sự theo Điều 193. Nếu chỉ là vi phạm tiêu chuẩn, quy chuẩn, nhãn hàng hóa hoặc điều kiện kinh doanh mà chưa đến mức là hàng giả theo nghĩa hình sự, thường cần xem xét các chế tài hành chính hoặc điều luật khác phù hợp hơn.

Ngược lại, khi đã có yếu tố làm giả nhằm đưa sản phẩm thay thế hàng thật hoặc đánh lừa người tiêu dùng về bản chất, nguồn gốc, công dụng của hàng hóa, thì hành vi có thể vượt ngưỡng xử lý hành chính và chuyển sang trách nhiệm hình sự.

Trách nhiệm của pháp nhân thương mại

Điều 193 cũng quy định rõ trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, với mức phạt tiền rất lớn và có thể bị đình chỉ hoạt động hoặc cấm kinh doanh, cấm huy động vốn trong một số trường hợp. Điều này phản ánh thực tế nhiều hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả thực phẩm được tổ chức dưới dạng doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh hoặc chuỗi phân phối.

Khi xử lý pháp nhân, cần tách bạch giữa trách nhiệm của tổ chức và trách nhiệm cá nhân trực tiếp thực hiện, chỉ đạo, phê duyệt hoặc tổ chức đường dây vi phạm. Đây là điểm có ý nghĩa thực tiễn lớn trong các vụ án về thực phẩm giả quy mô lớn.

Điểm cần nhớ khi áp dụng

Trọng tâm của Điều 193 là hành vi làm giả hoặc kinh doanh hàng giả trong lĩnh vực thực phẩm, không phải hậu quả đã xảy ra đến đâu. Càng có tổ chức, chuyên nghiệp, quy mô lớn hoặc gây thiệt hại, mức xử lý càng nghiêm khắc. Khi đánh giá vụ việc, cần kiểm tra đồng thời ba yếu tố: đúng loại hàng hóa, đúng hành vi và đủ dấu hiệu lỗi cố ý.