Điều 190 Bộ luật hình sự 2015: Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
Bình luận pháp lý ngắn gọn về Điều 190 BLHS 2015: dấu hiệu cấu thành, ngưỡng định lượng và lưu ý áp dụng.
Điều 190. Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
1.[121] Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, nếu không thuộc trường hợp quy định tại các điều 232, 234, 244, 246, 248, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309 và 311 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:
a) Sản xuất, buôn bán thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ 50 kilôgam đến dưới 100 kilôgam hoặc từ 50 lít đến dưới 100 lít;
b) Buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao;
c) Sản xuất, buôn bán pháo nổ từ 06 kilôgam đến dưới 40 kilôgam;
d) Sản xuất, buôn bán hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng;
đ) Sản xuất, buôn bán hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng;
e) Sản xuất, buôn bán hàng hóa dưới mức quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản này nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
2.[122] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:
a) Có tổ chức;
b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c) Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức;
d) Có tính chất chuyên nghiệp;
đ) Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng từ 100 kilôgam đến dưới 300 kilôgam hoặc từ 100 lít đến dưới 300 lít;
e) Thuốc lá điếu nhập lậu từ 3.000 bao đến dưới 4.500 bao;
g) Pháo nổ từ 40 kilôgam đến dưới 120 kilôgam;
h) Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;
i) Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng hoặc thu lợi bất chính từ 300.000.000 đồng đến dưới 700.000.000 đồng;
k) Buôn bán qua biên giới, trừ hàng hóa là thuốc lá điếu nhập lậu;
l) Tái phạm nguy hiểm.
3.[123] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 08 năm đến 15 năm:
a) Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng 300 kilôgam trở lên hoặc 300 lít trở lên;
b) Thuốc lá điếu nhập lậu 4.500 bao trở lên;
c) Pháo nổ 120 kilôgam trở lên;
d) Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá 500.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 500.000.000 đồng trở lên;
đ) Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính 700.000.000 đồng trở lên.
4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
5. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:
a)[124] Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;
b)[125] Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, d, đ, e, g, h, i, k và l khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 6.000.000.000 đồng;
c)[126] Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 6.000.000.000 đồng đến 9.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;
d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;
đ) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.
Trọng tâm của điều luật
Điều 190 nhằm bảo vệ trật tự quản lý kinh tế, an toàn xã hội và lợi ích công cộng trước việc đưa vào lưu thông những loại hàng hóa mà pháp luật không cho phép kinh doanh hoặc chưa được phép lưu hành. Tội phạm này được thiết kế theo hướng định lượng rõ, tức chỉ khi đạt ngưỡng số lượng, trị giá, thu lợi bất chính hoặc thuộc trường hợp tái phạm mới bị xử lý hình sự. Cách tiếp cận này giúp phân biệt ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm.
Những yếu tố phải xác định khi áp dụng
Muốn áp dụng Điều 190, trước hết phải xác định đúng đối tượng hàng hóa: hàng cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; hàng chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng; hoặc nhóm hàng được liệt kê riêng như thuốc bảo vệ thực vật, thuốc lá điếu nhập lậu, pháo nổ. Tiếp theo là xác định hành vi là sản xuất hay buôn bán, vì đây là dấu hiệu pháp lý cốt lõi của tội danh. Cuối cùng phải đối chiếu đúng ngưỡng định lượng hoặc tình tiết “đã bị xử phạt vi phạm hành chính/đã bị kết án chưa được xóa án tích mà còn vi phạm” để quyết định có truy cứu hay không.
Điểm dễ nhầm trong thực tiễn
Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng cứ có hàng hóa bị cấm là đương nhiên cấu thành tội phạm. Thực tế, Điều 190 chỉ được kích hoạt khi hành vi và định lượng đạt ngưỡng luật định, trừ trường hợp tái phạm theo điểm e khoản 1. Một nhầm lẫn khác là gộp mọi hành vi liên quan đến hàng cấm vào cùng một tội danh; trong nhiều trường hợp, tính chất hàng hóa hoặc hành vi cụ thể có thể thuộc các điều luật chuyên biệt khác và phải ưu tiên áp dụng quy định tương ứng.
Ý nghĩa của cấu trúc khung hình phạt
Điều luật phân tầng chế tài theo mức độ nguy hiểm: từ khung cơ bản, khung tăng nặng đến khung rất nghiêm trọng, đồng thời áp dụng được cả với pháp nhân thương mại. Điều này thể hiện quan điểm xử lý mạnh đối với các hành vi có tổ chức, chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ hoặc buôn bán qua biên giới. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.
Lưu ý khi đánh giá tình huống cụ thể
Khi xem xét một vụ việc, cần kiểm tra đồng thời nguồn gốc pháp lý của hàng hóa, giá trị hàng hóa, số lượng thực tế, và lợi bất chính nếu có. Với hàng hóa “chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng”, yếu tố mấu chốt không phải chỉ là chất lượng hay nguồn gốc mà là tình trạng pháp lý của sản phẩm tại Việt Nam. Việc định tội và định khung phải dựa trên chứng cứ định lượng, kết luận giám định, tài liệu về danh mục cấm hoặc tình trạng cấp phép, tránh suy diễn từ dấu hiệu bên ngoài.