Điều 188 Bộ luật hình sự 2015: Tội buôn lậu

Bình luận pháp lý Điều 188 BLHS 2015 về tội buôn lậu, trọng tâm dấu hiệu cấu thành, khung hình phạt và lưu ý áp dụng.

Điều 188. Tội buôn lậu

1.[116] Người nào buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

b) Vật phạm pháp là di vật, cổ vật.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.500.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Có tính chất chuyên nghiệp;

c) Vật phạm pháp trị giá từ 300.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

d) Thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;

đ) Vật phạm pháp là bảo vật quốc gia;

e) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

g) Lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức;

h) Phạm tội 02 lần trở lên;

i) Tái phạm nguy hiểm.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 1.500.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Vật phạm pháp trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

b) Thu lợi bất chính từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng.

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm:

a) Vật phạm pháp trị giá 1.000.000.000 đồng trở lên;

b) Thu lợi bất chính 1.000.000.000 đồng trở lên;

c) Lợi dụng chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khác.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

6.[117] Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Thực hiện hành vi quy định tại khoản 1 Điều này với hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng; hàng hóa trị giá dưới 200.000.000 đồng nhưng là di vật, cổ vật; hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 300.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại các điểm a, b, c, d, đ, h và i khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng;

c) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này, thì bị phạt tiền từ 3.000.000.000 đồng đến 7.000.000.000 đồng;

d) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 4 Điều này, thì bị phạt tiền từ 7.000.000.000 đồng đến 15.000.000.000 đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm;

đ) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Điều 79 của Bộ luật này, thì bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;

e) Pháp nhân thương mại còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

Ý nghĩa của quy định

Điều 188 được xây dựng để bảo vệ trật tự quản lý kinh tế, quản lý hải quan và kiểm soát dòng hàng hóa, tiền tệ, kim khí quý, đá quý, di vật, cổ vật qua biên giới. Nhà làm luật không xử lý mọi hành vi mua bán trái phép, mà chỉ tập trung vào hành vi lưu thông trái pháp luật qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa và ngược lại. Vì vậy, yếu tố không gian giao dịch là dấu hiệu then chốt để nhận diện tội danh.

Dấu hiệu để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 188, phải có hành vi buôn bán trái pháp luật các đối tượng được luật liệt kê, kèm điều kiện về giá trị hoặc tình tiết định khung. Với khoản 1, ngưỡng cơ bản là từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng, hoặc dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính, đã bị kết án chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, hoặc vật phạm pháp là di vật, cổ vật. Cách thiết kế này cho thấy giá trị không phải là tiêu chí duy nhất; tính chất đặc biệt của hàng hóa và tiền sử vi phạm cũng làm phát sinh trách nhiệm hình sự.

Trọng tâm khi phân biệt các khung hình phạt

Điều 188 phân tầng trách nhiệm rất rõ theo giá trị vật phạm pháp, lợi bất chính và các tình tiết tăng nặng định khung. Các dấu hiệu như có tổ chức, chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức, tái phạm nguy hiểm hoặc phạm tội nhiều lần phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn, nên bị xử lý nặng hơn. Ở các khung cao nhất, pháp luật nhấn mạnh đặc biệt đến giá trị từ 1 tỷ đồng trở lên, lợi bất chính từ 1 tỷ đồng trở lên và hành vi lợi dụng chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Những hiểu nhầm thường gặp

Không phải cứ có hàng hóa qua biên giới là tự động cấu thành tội buôn lậu; phải chứng minh được tính trái pháp luật của việc buôn bán và điều kiện định lượng hoặc định tính mà điều luật yêu cầu. Cũng không nên nhầm tội buôn lậu với mọi vi phạm về khai báo, nộp thuế hay thủ tục hải quan, vì chỉ khi hành vi đạt ngưỡng luật định mới bị truy cứu theo Điều 188. Một sai lầm khác là chỉ nhìn vào trị giá hàng hóa mà bỏ qua yếu tố thu lợi bất chính, tình tiết tái phạm hoặc việc sử dụng pháp nhân thương mại.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng điều luật này, cần xác định chính xác chủ thể thực hiện, loại hàng hóa, tuyến vận chuyển, trị giá tại thời điểm phạm tội và các tình tiết làm thay đổi khung hình phạt. Với pháp nhân thương mại, ngưỡng giá trị và chế tài được thiết kế riêng, cao hơn và có thể dẫn đến đình chỉ hoạt động trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Do đó, việc định tội và định khung phải dựa trên chứng cứ về luồng hàng, giá trị định lượng và vai trò tổ chức thực hiện, không chỉ dựa vào kết luận chung về “hàng lậu”.

Khi nào hành vi buôn bán qua biên giới bị coi là tội buôn lậu?
Khi hành vi buôn bán trái pháp luật qua biên giới hoặc khu phi thuế quan đạt ngưỡng giá trị luật định, hoặc dưới ngưỡng nhưng có tình tiết như tái phạm, di vật, cổ vật.
Chỉ vi phạm thủ tục hải quan đã bị coi là buôn lậu chưa?
Chưa. Phải có dấu hiệu buôn bán trái pháp luật và đáp ứng điều kiện định lượng hoặc định tính của Điều 188; vi phạm thủ tục đơn thuần có thể thuộc nhóm xử phạt khác.
Giá trị hàng hóa có phải là yếu tố duy nhất để truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Không. Ngoài giá trị, luật còn xét tiền sử vi phạm, loại vật phạm pháp đặc biệt, số lần phạm tội, cách thức tổ chức và các tình tiết tăng nặng khác.
Pháp nhân thương mại có bị xử lý về tội buôn lậu không?
Có. Điều 188 quy định rõ trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại với các mức phạt tiền, đình chỉ hoạt động hoặc cấm kinh doanh trong một số lĩnh vực.
Mục lục văn bản