Điều 187 Bộ luật hình sự 2015: Tội tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại

Trọng tâm của điều luật

Điều 187 thể hiện chính sách hình sự nghiêm khắc đối với việc biến kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thành công cụ kiếm lợi. Điểm đáng chú ý không phải là hành vi mang thai hộ nói chung, mà là hành vi tổ chức việc mang thai hộ vì mục đích thương mại. Cách thiết kế điều luật cho thấy nhà làm luật chỉ hình sự hóa mắt xích tổ chức, môi giới, sắp đặt và điều phối hoạt động này khi có yếu tố vụ lợi rõ ràng.

Các dấu hiệu cần có để áp dụng

Để Điều 187 được kích hoạt, phải có đủ hai lớp dấu hiệu: có hành vi tổ chức và có mục đích thương mại. “Tổ chức” thường được hiểu là đứng ra sắp xếp, kết nối, môi giới, thỏa thuận, điều hành hoặc tạo điều kiện cho việc mang thai hộ diễn ra. “Vì mục đích thương mại” là nhằm hưởng lợi về kinh tế hoặc lợi ích khác; đây là dấu hiệu bắt buộc, nếu không có yếu tố này thì không cấu thành tội phạm theo điều luật này.

Trong thực tiễn, cần đặc biệt chú ý phân biệt giữa mang thai hộ vì mục đích nhân đạo theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và mang thai hộ vì mục đích thương mại. Chỉ trường hợp bị thương mại hóa mới đi vào phạm vi hình sự. Do đó, việc có hỗ trợ chi phí hay bồi hoàn hợp lý không đồng nghĩa với mục đích thương mại; yếu tố quyết định vẫn là việc trục lợi hoặc thu lợi bất chính từ việc tổ chức.

Khung hình phạt và tình tiết đáng lưu ý

Khoản 1 quy định khung cơ bản với các hình phạt lựa chọn, cho thấy tính chất nguy hiểm chưa đến mức đặc biệt nghiêm trọng nhưng vẫn cần răn đe mạnh. Khoản 2 nâng mức xử lý khi phạm tội đối với từ 02 người trở lên, phạm tội 02 lần trở lên, lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức hoặc tái phạm nguy hiểm. Các tình tiết này phản ánh mức độ chuyên nghiệp hóa, có tổ chức hoặc có sự coi thường pháp luật cao hơn nên bị xử lý nghiêm hơn.

Khoản 3 cho phép áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. Đây là chế tài có ý nghĩa ngăn ngừa người phạm tội tiếp tục lợi dụng vị trí nghề nghiệp, mạng lưới quan hệ hoặc uy tín tổ chức để thực hiện hành vi tương tự.

Những hiểu nhầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi trường hợp nhờ người mang thai hộ đều bị xử lý hình sự. Thực tế, điều luật chỉ xử lý người tổ chức việc mang thai hộ vì mục đích thương mại; các chủ thể khác phải được xem xét theo tính chất, vai trò và căn cứ pháp luật cụ thể. Nhầm lẫn thứ hai là coi mọi khoản chi trả liên quan đến mang thai hộ đều là thương mại; cách hiểu này không đúng vì phải xác định được mục đích thu lợi làm bản chất của hành vi.

Khi áp dụng điều luật, cần rà soát kỹ chứng cứ về vai trò chủ mưu, môi giới, thu lợi, số lần thực hiện và việc lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức. Đây là những yếu tố quyết định việc định tội, định khung và lựa chọn hình phạt phù hợp.