Điều 159 Bộ luật hình sự 2015: Tội xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác
Bình luận ngắn gọn về Điều 159 BLHS 2015: dấu hiệu cấu thành, điều kiện truy cứu và lỗi thường gặp khi xâm phạm bí mật thư tín, liên lạc.
Điều 159. Tội xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác
1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:
a) Chiếm đoạt thư tín, điện báo, telex, fax hoặc văn bản khác của người khác được truyền đưa bằng mạng bưu chính, viễn thông dưới bất kỳ hình thức nào;
b) Cố ý làm hư hỏng, thất lạc hoặc cố ý lấy các thông tin, nội dung của thư tín, điện báo, telex, fax hoặc văn bản khác của người khác được truyền đưa bằng mạng bưu chính, viễn thông;
c) Nghe, ghi âm cuộc đàm thoại trái pháp luật;
d) Khám xét, thu giữ thư tín, điện tín trái pháp luật;
đ) Hành vi khác xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín, telex, fax hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm:
a) Có tổ chức;
b) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;
c) Phạm tội 02 lần trở lên;
d) Tiết lộ các thông tin đã chiếm đoạt, làm ảnh hưởng đến danh dự, uy tín, nhân phẩm của người khác;
đ) Làm nạn nhân tự sát.
3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Trọng tâm của điều luật
Điều 159 Bộ luật Hình sự 2015 nhằm bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư trong hoạt động liên lạc. Nhà làm luật không chỉ bảo vệ nội dung thư tín, cuộc gọi, điện tín mà còn bảo vệ an toàn của quá trình truyền đưa và lưu giữ thông tin riêng tư.
Ý nghĩa thực tiễn của điều luật nằm ở chỗ: hành vi xâm phạm quyền riêng tư chỉ bị xử lý hình sự khi đạt ngưỡng nguy hiểm nhất định, tránh hình sự hóa các vi phạm nhỏ lẻ, đồng thời vẫn đủ sức răn đe đối với hành vi cố ý xâm nhập, nghe lén, thu giữ hoặc tiết lộ thông tin riêng tư của người khác.
Điều kiện để bị truy cứu
Điểm mấu chốt khi áp dụng Điều 159 là phải chứng minh hành vi xâm phạm cụ thể và yếu tố lỗi cố ý. Với khoản 1, người vi phạm còn phải thuộc tình trạng đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về chính hành vi này mà vẫn tái phạm thì mới bị xử lý hình sự.
Do đó, không phải mọi việc đọc trộm, nghe lén hay tiếp cận thông tin riêng tư đều tự động cấu thành tội phạm. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ loại thông tin bị xâm phạm, phương thức thực hiện, hậu quả, tiền sử xử lý của người vi phạm và mức độ nguy hiểm của hành vi.
Những trường hợp bị coi là nghiêm trọng hơn
Khoản 2 thể hiện rõ quan điểm phân hóa trách nhiệm hình sự: khi hành vi được thực hiện có tổ chức, lợi dụng chức vụ quyền hạn, phạm tội nhiều lần, tiết lộ thông tin làm ảnh hưởng danh dự, uy tín, nhân phẩm của người khác hoặc dẫn đến tự sát, mức hình phạt tăng lên đáng kể.
Đây là nhóm hành vi cho thấy mức độ xâm hại sâu hơn đến quyền nhân thân và trật tự an toàn xã hội, nên không còn được nhìn nhận như vi phạm đơn lẻ về bảo mật thông tin. Trong thực tiễn, tình tiết lợi dụng chức vụ, quyền hạn thường là dấu hiệu quan trọng khi người có trách nhiệm quản lý dữ liệu, hồ sơ, thông tin liên lạc sử dụng quyền được giao để xâm phạm quyền riêng tư của người khác.
Hiểu đúng để tránh nhầm lẫn
Điều 159 không xử lý mọi tranh chấp liên quan đến dữ liệu cá nhân theo nghĩa rộng. Cần phân biệt giữa xâm phạm bí mật liên lạc với vi phạm nghĩa vụ bảo mật dân sự, vi phạm quy chế nội bộ hoặc xử phạt hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin.
Ngược lại, cũng không thể hiểu hẹp rằng chỉ có thư tín giấy hoặc cuộc gọi truyền thống mới bị điều chỉnh. Quy định đã bao quát cả hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác, nên các hành vi xâm nhập trái phép vào phương tiện liên lạc điện tử, nếu đáp ứng điều kiện luật định, vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh.
Lưu ý khi áp dụng vào vụ việc cụ thể
Khi xem xét một tình huống thực tế, cần tách bạch giữa hành vi tiếp cận thông tin, mục đích sử dụng và hậu quả phát sinh. Nếu chỉ có vi phạm quy trình, sơ suất nghề nghiệp hoặc tranh chấp nội bộ mà chưa đủ dấu hiệu cấu thành, việc xử lý phải ưu tiên theo kỷ luật, hành chính hoặc trách nhiệm dân sự.
Ngược lại, nếu có hành vi chiếm đoạt, nghe lén, ghi âm trái pháp luật hoặc tiết lộ thông tin riêng tư gây thiệt hại rõ rệt cho danh dự, nhân phẩm của nạn nhân, Điều 159 là căn cứ pháp lý trực tiếp để xem xét trách nhiệm hình sự.