Điều 157 Bộ luật hình sự 2015: Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật

Ý nghĩa của điều luật

Điều 157 thể hiện quan điểm xử lý nghiêm mọi hành vi xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể và quyền tự do cá nhân. Pháp luật không chấp nhận việc tự ý bắt giữ, giam cầm người khác để giải quyết mâu thuẫn, đòi nợ, ép buộc lời khai hoặc trừng phạt ngoài trình tự tố tụng. Đây là tội danh bảo vệ trực tiếp nền tảng của quyền con người, nên chỉ cần có hành vi tước đoạt tự do thân thể trái luật là đã đặt ra trách nhiệm hình sự.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Dấu hiệu cốt lõi của tội phạm là hành vi bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật. “Trái pháp luật” ở đây được hiểu là không có căn cứ pháp lý cho việc khống chế, cách ly hoặc giam giữ người khác, chứ không phụ thuộc vào việc nạn nhân bị nhốt trong bao lâu hay có bị đánh đập hay không. Chỉ cần hành vi làm mất hoặc hạn chế quyền tự do thân thể của nạn nhân một cách không có căn cứ luật định thì đã có thể xem xét trách nhiệm hình sự.

Điều luật cũng xác định rõ phạm vi loại trừ: nếu hành vi thuộc trường hợp bắt, giữ, giam được pháp luật cho phép trong tố tụng hoặc theo căn cứ đặc biệt khác thì không áp dụng Điều 157. Vì vậy, khi đánh giá vụ việc, cần kiểm tra trước tiên tính hợp pháp của căn cứ bắt giữ, thẩm quyền người thực hiện và trình tự thực hiện. Đây là bước then chốt để phân biệt tội phạm với hoạt động cưỡng chế hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền.

Cấu thành và các khung tăng nặng

Khung cơ bản áp dụng khi có hành vi bắt, giữ hoặc giam trái pháp luật, chưa đến mức thuộc các trường hợp nghiêm trọng hơn. Các tình tiết định khung tại khoản 2 và khoản 3 phản ánh mức độ nguy hiểm tăng lên khi người phạm tội có tổ chức, lợi dụng chức vụ, xâm hại người đang thi hành công vụ, đối với người yếu thế, gây hậu quả nặng nề hoặc dùng thủ đoạn tàn bạo. Càng làm tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe, tinh thần, tính mạng của nạn nhân thì mức hình phạt càng cao.

Đặc biệt, hành vi làm nạn nhân chết hoặc tự sát, hoặc có yếu tố tra tấn, đối xử, trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo, hạ nhục nhân phẩm sẽ bị xử lý ở khung nặng nhất. Điều này cho thấy nhà làm luật không chỉ bảo vệ tự do thân thể mà còn bảo vệ phẩm giá con người trong suốt thời gian bị khống chế, giam giữ.

Lỗi hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ khi có “nhà giam”, “xà lim” hoặc thời gian giam giữ dài mới cấu thành tội. Thực tế, hành vi nhốt, khóa cửa, giữ người trong phòng, chặn lối đi hoặc khống chế nạn nhân không cho rời đi cũng có thể cấu thành nếu trái pháp luật. Tương tự, việc nạn nhân có đồng ý sau đó hoặc không bị thương tích cũng không làm mất bản chất trái pháp luật của hành vi.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất tội này với tội cố ý gây thương tích hoặc tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Điều 157 tập trung vào việc tước đoạt tự do thân thể; nếu có thêm mục đích chiếm đoạt tài sản, mua bán người, cưỡng đoạt hoặc hành vi xâm phạm khác thì phải xem xét đồng thời các tội danh tương ứng. Khi định tội, cần bám vào mục đích, phương thức và hậu quả thực tế để tránh bỏ lọt hoặc định sai tội.

Lưu ý thực tiễn

Trong hồ sơ vụ việc, yếu tố then chốt là chứng cứ về việc nạn nhân bị tước đoạt tự do thân thể và chứng cứ chứng minh tính trái pháp luật của việc bắt, giữ, giam. Lời khai của người bị hại, người làm chứng, dữ liệu camera, dấu vết tại hiện trường và tài liệu về thẩm quyền, căn cứ bắt giữ đều có ý nghĩa quyết định. Việc xác định đúng tình tiết định khung, nhất là tỷ lệ tổn thương cơ thể và hậu quả tinh thần, có vai trò trực tiếp đối với khung hình phạt.

Người áp dụng pháp luật cần tách bạch giữa biện pháp cưỡng chế hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền với hành vi tự ý khống chế người khác. Đây là ranh giới quan trọng nhất khi xử lý Điều 157 trong thực tiễn.