Điều 155 Bộ luật hình sự 2015: Tội làm nhục người khác

Ý nghĩa bảo vệ của điều luật

Điều 155 đặt trọng tâm vào việc bảo vệ nhân phẩm, danh dự của con người như một giá trị pháp lý độc lập. Nhà làm luật không chỉ xử lý hành vi lăng mạ trực tiếp mà còn bao quát cả cách thức xúc phạm gây tổn hại nghiêm trọng đến uy tín, phẩm giá của người bị hại. Việc quy định nhiều khung hình phạt cho thấy mức độ nguy hiểm tăng dần theo tính chất, phương thức và hậu quả của hành vi.

Điểm mấu chốt khi áp dụng

Dấu hiệu trung tâm của tội phạm là hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. Đây là tiêu chí cần đánh giá trong bối cảnh cụ thể, căn cứ vào lời nói, cử chỉ, hình ảnh, cách thức công khai và tác động thực tế đối với người bị hại. Trong thực tiễn, cùng một câu nói hoặc hành vi nhưng nếu diễn ra trước đám đông, trên môi trường mạng, hoặc nhằm hạ thấp người bị hại một cách thô bạo thì mức độ nguy hiểm pháp lý sẽ khác nhau.

Cấu thành cần chú ý

Đây là tội có cấu thành hình thức, nên hành vi hoàn thành từ thời điểm có lời nói hoặc hành động xúc phạm nghiêm trọng; không đòi hỏi phải chứng minh hậu quả vật chất hay thiệt hại tinh thần cụ thể. Tuy nhiên, ở các khung tăng nặng, hậu quả vẫn là căn cứ rất quan trọng, nhất là trường hợp gây rối loạn tâm thần, hành vi hoặc làm nạn nhân tự sát. Khi xác định trách nhiệm hình sự, cần tách bạch giữa hành vi bộc phát trong mâu thuẫn thông thường với hành vi có mục đích làm nhục rõ ràng.

Các tình tiết làm tăng trách nhiệm

Điều luật phân hóa trách nhiệm dựa trên phương thức và hoàn cảnh phạm tội, như phạm tội nhiều lần, đối với nhiều người, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, đối với người đang thi hành công vụ, hoặc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử. Đặc biệt, hành vi trên không gian mạng thường có khả năng lan truyền rộng, làm tăng mức độ xâm hại đến danh dự, nhân phẩm của nạn nhân. Khi hậu quả chuyển sang rối loạn tâm thần, hành vi với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% trở lên, hoặc làm nạn nhân tự sát, trách nhiệm hình sự được đẩy lên khung nặng hơn.

Nhầm lẫn thường gặp

Không phải mọi lời xúc phạm đều cấu thành tội phạm; nhiều trường hợp chỉ dừng ở mức vi phạm hành chính hoặc tranh chấp dân sự về bồi thường tổn thất tinh thần. Cũng không nên nhầm tội làm nhục người khác với tội vu khống: làm nhục tập trung vào hành vi hạ thấp, sỉ nhục nhân phẩm, còn vu khống gắn với việc bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật. Việc xác định đúng ranh giới này có ý nghĩa quyết định trong thực tiễn tố tụng.

Lưu ý khi xử lý vụ việc cụ thể

Muốn áp dụng đúng Điều 155, cần làm rõ nội dung xúc phạm, ngữ cảnh, đối tượng bị xúc phạm, phạm vi tiếp cận của hành vi và dấu hiệu lỗi của người thực hiện. Với hành vi trên mạng, cần lưu ý chứng cứ điện tử, dữ liệu đăng tải, chia sẻ, bình luận và mức độ công khai của thông tin. Trong các vụ việc có hậu quả sức khỏe tâm thần, hồ sơ giám định và mối liên hệ nhân quả giữa hành vi xúc phạm với hậu quả là yếu tố then chốt.