Điều 154 Bộ luật hình sự 2015: Tội mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người

Trọng tâm bảo vệ của điều luật

Điều 154 được thiết kế để bảo vệ quyền bất khả xâm phạm về thân thể, sức khỏe và phẩm giá con người, đồng thời ngăn chặn việc biến mô, bộ phận cơ thể người thành đối tượng trao đổi trái phép. Quan điểm lập pháp là xử lý nghiêm các hành vi xâm hại trực tiếp đến tính toàn vẹn cơ thể, nhất là khi chúng gắn với lợi ích vật chất hoặc sự lạm dụng quyền lực, nghề nghiệp.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Đây là tội danh có cấu thành hình thức: chỉ cần có hành vi mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người khác là đã đủ căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự, không đợi phải xảy ra hậu quả nghiêm trọng mới xử lý. Vì vậy, trọng tâm không nằm ở việc nạn nhân có bị thiệt hại đến mức nào, mà nằm ở bản thân hành vi xâm phạm trái pháp luật đối với mô hoặc bộ phận cơ thể người.

Khung hình phạt được phân tầng rất rõ theo tính chất nguy hiểm của hành vi và hậu quả kèm theo: có tổ chức, vì mục đích thương mại, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, nghề nghiệp, phạm tội nhiều lần hoặc gây tổn hại sức khỏe là các tình tiết định khung tăng nặng. Khi hành vi dẫn đến tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên, đối với 06 người trở lên, gây chết người hoặc tái phạm nguy hiểm, mức xử lý có thể lên tới tù chung thân.

Những hiểu nhầm thường gặp

Không nên nhầm Điều 154 với các hành vi hiến, cho, ghép mô hoặc bộ phận cơ thể người được thực hiện hợp pháp theo quy định chuyên ngành; chỉ hành vi trái phép mới bị xử lý hình sự. Cũng không nên hiểu rằng chỉ người “mua” mới phạm tội: hành vi chiếm đoạt, tổ chức môi giới, lợi dụng nghề nghiệp hoặc chức vụ để chiếm lấy mô, bộ phận cơ thể người đều có thể là hành vi phạm tội nếu thỏa mãn dấu hiệu luật định.

Một điểm cần lưu ý là dấu hiệu “vì mục đích thương mại” và “có tính chất chuyên nghiệp” không phải là cách diễn đạt trùng nhau: một bên nhấn vào động cơ kiếm lời, bên kia nhấn vào tính lặp lại, bài bản, coi đây là nguồn sống hoặc nghề nghiệp phạm tội. Khi áp dụng, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đúng bản chất hành vi, tránh gộp mọi trường hợp giao dịch liên quan đến mô, bộ phận cơ thể người vào cùng một mức độ nguy hiểm.

Lưu ý thực tiễn

Trong thực tiễn, điều luật này thường được dùng để xử lý các đường dây môi giới, mua bán, cưỡng ép hoặc chiếm giữ mô, bộ phận cơ thể người với sự tham gia của nhiều chủ thể. Vì có hình phạt bổ sung là phạt tiền và cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định, Điều 154 còn nhằm vô hiệu hóa khả năng tái phạm trong môi trường nghề nghiệp dễ bị lợi dụng.