Điều 136 Bộ luật hình sự 2015: Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội
Bình luận Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015: tội gây thương tích do vượt quá phòng vệ chính đáng, trọng tâm áp dụng và ranh giới trách nhiệm.
Điều 136. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội
1. Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, thì bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.
2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:
a) Đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;
b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên.
3. Phạm tội dẫn đến chết người hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 136 đặt ra một giới hạn rất rõ cho quyền phòng vệ và quyền bắt giữ người phạm tội: được chống trả để bảo vệ lợi ích hợp pháp, nhưng không được dùng sức mạnh vượt quá mức cần thiết. Quy định này nhằm bảo vệ trật tự xã hội, đồng thời tránh việc lợi dụng tình thế phòng vệ để gây thương tích nghiêm trọng cho người khác.
Về bản chất, đây không phải là tội cố ý gây thương tích thông thường theo Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015, mà là trường hợp phát sinh từ tình huống có căn cứ phòng vệ hoặc bắt giữ. Vì vậy, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở hậu quả thương tích, mà còn ở việc xác định hành vi chống trả đã vượt quá giới hạn cho phép hay chưa.
Điểm cần nắm khi áp dụng
Để áp dụng Điều 136, phải có đồng thời hai nhóm yếu tố: có hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe, và hành vi đó phát sinh do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội. Nếu không chứng minh được yếu tố “vượt quá”, không thể xử lý theo điều luật này.
Mức độ tổn thương cơ thể là dấu hiệu định khung quan trọng. Khoản 1 áp dụng khi tỷ lệ tổn thương từ 31% đến 60%; khoản 2 áp dụng khi gây thương tích cho từ 02 người trở lên với mỗi người từ 31% đến 60%, hoặc khi một người bị tổn thương từ 61% trở lên; khoản 3 áp dụng khi dẫn đến chết người hoặc gây thương tích cho từ 02 người trở lên với mỗi người từ 61% trở lên.
Ranh giới giữa phòng vệ hợp pháp và vượt quá
Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đang bị xâm hại. Khi mức chống trả không còn tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công thì phần vượt quá mới bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Trong thực tiễn, sai lầm thường gặp là cho rằng hễ có xô xát trong lúc tự vệ thì đương nhiên được miễn trách nhiệm. Cách hiểu này không đúng, vì pháp luật chỉ loại trừ trách nhiệm đối với phần chống trả cần thiết; phần vượt quá vẫn có thể bị xử lý theo Điều 136.
Lưu ý khi đánh giá vụ việc
Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần làm rõ diễn biến tấn công trước, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, phương tiện sử dụng để chống trả, vị trí tác động và tương quan lực lượng giữa các bên. Đây là các yếu tố thực tiễn thường quyết định việc xác định có hay không có vượt quá giới hạn.
Điều 136 thể hiện quan điểm cân bằng của pháp luật hình sự: bảo vệ quyền tự vệ và quyền bắt giữ người phạm tội, nhưng không dung thứ cho việc dùng danh nghĩa phòng vệ để gây thương tích vượt mức cần thiết. Vì vậy, khi áp dụng điều luật này, trọng tâm luôn là tính cần thiết, tính tương xứng và hậu quả thương tích cụ thể.