Điều 126 Bộ luật hình sự 2015: Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội

Ý nghĩa của điều luật

Điều 126 thể hiện quan điểm nhất quán của pháp luật hình sự: quyền phòng vệ chính đáng và quyền bắt giữ người phạm tội được thừa nhận, nhưng không phải là quyền tuyệt đối. Khi việc chống trả hoặc bắt giữ đi quá mức cần thiết và làm chết người, người thực hiện không còn được bảo vệ bởi cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự nữa. Quy định này nhằm bảo đảm trật tự pháp luật, đồng thời ngăn ngừa việc lợi dụng danh nghĩa phòng vệ để hợp thức hóa hành vi tước đoạt tính mạng trái pháp luật.

Điểm mấu chốt khi áp dụng

Yếu tố quyết định không chỉ là có xảy ra xung đột hay truy bắt hay không, mà là mức độ phản ứng đã rõ ràng vượt quá yêu cầu cần thiết hay chưa. Trong thực tiễn, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ tính chất hành vi xâm hại ban đầu, cường độ tấn công, phương tiện sử dụng, thời gian, địa điểm và khả năng lựa chọn biện pháp ít nguy hiểm hơn. Nếu người bị tấn công chỉ cần khống chế nhưng lại dùng vũ lực chí mạng vượt xa nhu cầu tự vệ, Điều 126 có thể được đặt ra.

Điều kiện để “kích hoạt” trách nhiệm hình sự

Để áp dụng Điều 126, trước hết phải có căn cứ cho thấy người phạm tội đang ở trong tình huống phòng vệ chính đáng hoặc bắt giữ người phạm tội. Tiếp đó, hành vi phải vượt quá giới hạn hoặc vượt quá mức cần thiết một cách rõ ràng, chứ không chỉ là phản ứng mạnh trong trạng thái bị đe dọa. Hậu quả chết người là dấu hiệu trung tâm của tội danh này; nếu chưa làm chết người thì việc xử lý phải căn cứ vào quy định về giai đoạn phạm tội chưa đạt hoặc tội danh khác phù hợp với hậu quả thực tế.

Các nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến nhất là đồng nhất mọi trường hợp tự vệ với phòng vệ chính đáng. Thực tế, chỉ khi việc chống trả phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại thì mới được coi là phòng vệ chính đáng; vượt quá ngưỡng đó thì phải xem xét trách nhiệm hình sự. Một nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ cần có ý định tự bảo vệ hoặc bắt giữ thì đương nhiên không phạm tội; Điều 126 cho thấy ý định đúng không loại trừ trách nhiệm nếu biện pháp được dùng là quá mức.

Lưu ý khi đánh giá tình huống cụ thể

Điều 126 thường nằm ở vùng ranh giới rất hẹp giữa quyền và tội, nên việc đánh giá phải dựa trên toàn bộ diễn biến khách quan chứ không chỉ nhìn vào hậu quả chết người. Cần đặc biệt xem xét người phạm tội có còn đang bị tấn công, có còn nguy cơ ngay tức khắc hay không, và hành vi bắt giữ có còn cần thiết hay đã chuyển thành trả đũa. Khoản 2 của điều luật cho thấy nếu làm chết từ hai người trở lên thì mức hình phạt tăng đáng kể, phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi vượt quá giới hạn.