Điều 121 Bộ luật hình sự 2015: Tội trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân

Ý nghĩa bảo vệ an ninh chính trị

Điều 121 thể hiện quan điểm lập pháp coi việc lợi dụng việc ra nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài để chống chính quyền nhân dân là hành vi xâm hại trực tiếp đến an ninh quốc gia và trật tự hiến định. Vì vậy, điều luật không nhắm vào mọi trường hợp xuất cảnh trái phép hay cư trú bất hợp pháp ở nước ngoài, mà chỉ xử lý khi có mục đích chống chính quyền nhân dân.

Trọng tâm của quy định là ngăn chặn từ sớm các hành vi cấu thành nguy cơ chính trị nghiêm trọng, kể cả khi người phạm tội chưa thực hiện được hậu quả cuối cùng. Việc quy định riêng hình phạt đối với hành vi chuẩn bị phạm tội cho thấy nhà làm luật đặc biệt coi trọng phòng ngừa trong lĩnh vực an ninh quốc gia.

Dấu hiệu cần có để áp dụng

Để áp dụng điều luật này, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ hai nhóm dấu hiệu cốt lõi: hành vi khách quan và mục đích chủ quan. Hành vi có thể là trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài; tuy nhiên, chỉ riêng việc trốn đi hoặc ở lại chưa đủ để cấu thành tội phạm nếu không chứng minh được mục đích chống chính quyền nhân dân.

Yếu tố “nhằm chống chính quyền nhân dân” là dấu hiệu định tội trung tâm. Đây là điểm phân biệt điều luật này với các vi phạm liên quan xuất nhập cảnh, cư trú, hoặc trốn tránh nghĩa vụ khác; không thể suy diễn tội danh chỉ từ việc ở nước ngoài không hợp pháp.

Những hiểu sai thường gặp

Hiểu sai phổ biến là đồng nhất tội này với mọi hành vi bỏ trốn ra nước ngoài. Thực tế, pháp luật chỉ xử lý hình sự khi hành vi gắn với mục đích chính trị chống chính quyền, tức phải có căn cứ chứng minh ý chí và định hướng hành vi của người phạm tội.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ khi đã thực hiện hoạt động chống đối ở nước ngoài mới bị xử lý. Điều luật đã bao quát cả trường hợp chuẩn bị phạm tội, nên giai đoạn chuẩn bị nếu đủ điều kiện luật định vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Điểm cần lưu ý khi áp dụng

Khi đánh giá vụ việc, cần tách bạch rõ giữa hành vi xuất cảnh hoặc cư trú và mục đích chống chính quyền. Nếu không chứng minh được mục đích này bằng tài liệu, lời khai, liên hệ tổ chức, kế hoạch, phương thức che giấu hoặc các dấu hiệu liên quan, việc áp dụng điều luật sẽ không vững chắc về mặt cấu thành tội phạm.

Khung hình phạt tại khoản 1 và khoản 2 cho thấy tính phân hóa theo mức độ nguy hiểm, trong đó trường hợp “đặc biệt nghiêm trọng” được xử lý nghiêm khắc hơn. Vì đây là tội danh thuộc nhóm xâm phạm an ninh quốc gia, việc định tội và định khung phải đặc biệt chặt chẽ, tránh mở rộng tùy tiện sang các quan hệ pháp lý khác.

Giá trị thực tiễn

Trong thực tiễn, điều luật này chủ yếu có ý nghĩa ở khâu nhận diện đúng động cơ chính trị và chứng cứ thể hiện sự cấu kết, chuẩn bị, hoặc thực hiện ý đồ chống chính quyền. Cách áp dụng đúng là chỉ truy cứu khi có đầy đủ dấu hiệu pháp lý đặc thù, không dùng điều luật này để xử lý các vi phạm xuất nhập cảnh thông thường.