Điều 119 Bộ luật hình sự 2015: Tội chống phá cơ sở giam giữ
Bình luận pháp lý ngắn gọn về Điều 119 BLHS 2015: dấu hiệu định tội, phân biệt với vượt ngục thông thường và lưu ý áp dụng.
Điều 119. Tội chống phá cơ sở giam giữ
1. Người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà phá cơ sở giam giữ, tổ chức trốn khỏi cơ sở giam giữ, đánh tháo người bị giam giữ, người bị áp giải hoặc trốn khỏi cơ sở giam giữ, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.
2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.
3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
Trọng tâm của điều luật
Điều 119 không nhằm xử lý mọi hành vi vượt ngục hay phá hoại nơi giam giữ, mà chỉ đặt ra trách nhiệm hình sự khi hành vi đó được thực hiện nhằm chống chính quyền nhân dân. Đây là dấu hiệu quyết định để phân biệt tội này với các hành vi vi phạm kỷ luật giam giữ hoặc các tội liên quan đến trốn khỏi nơi giam giữ theo nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính, hình sự. Vì vậy, khi áp dụng điều luật, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được mục đích chống chính quyền nhân dân, không chỉ dừng ở việc xác định có hành vi bỏ trốn hay phá hoại. Điều luật thể hiện quan điểm xử lý nghiêm các hành vi xâm hại trực tiếp đến an ninh quốc gia và sự an toàn của hệ thống giam giữ của Nhà nước.
Dấu hiệu cần có để áp dụng
Về mặt hành vi, điều luật bao quát bốn nhóm hành vi chính: phá cơ sở giam giữ; tổ chức trốn khỏi cơ sở giam giữ; đánh tháo người bị giam giữ hoặc người bị áp giải; và tự mình trốn khỏi cơ sở giam giữ. Tuy nhiên, các hành vi này chỉ “kích hoạt” Điều 119 khi gắn với mục đích chống chính quyền nhân dân. Nói cách khác, cùng một hành vi vượt trốn, nhưng nếu chỉ nhằm thoát khỏi sự giam giữ thì không tự động cấu thành tội danh này. Điểm mấu chốt trong thực tiễn là phải chứng minh được ý chí chủ quan và bối cảnh chính trị của hành vi.
Phân biệt với nhầm lẫn thường gặp
Nhầm lẫn phổ biến nhất là đồng nhất “trốn khỏi nơi giam giữ” với “tội chống phá cơ sở giam giữ”. Thực tế, không phải mọi trường hợp bỏ trốn đều bị xử lý theo Điều 119; yếu tố quyết định là mục đích chống chính quyền nhân dân. Một nhầm lẫn khác là cho rằng chỉ người đang bị giam mới có thể phạm tội này; trên thực tế, bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự tham gia tổ chức, hỗ trợ, đánh tháo đều có thể trở thành chủ thể của tội phạm. Do đó, khi đánh giá vụ việc cần tách bạch giữa hành vi giúp trốn thoát thông thường và hành vi có tính chất xâm phạm an ninh quốc gia.
Ý nghĩa của khoản 2 và khoản 3
Khoản 2 cho phép xử lý ở khung nhẹ hơn đối với trường hợp ít nghiêm trọng, nhưng vẫn giữ nguyên bản chất là tội xâm phạm an ninh quốc gia. Khoản 3 mở rộng trách nhiệm hình sự sang cả giai đoạn chuẩn bị phạm tội, cho thấy nhà làm luật đặt trọng tâm vào việc ngăn chặn sớm các hành vi đe dọa an toàn cơ sở giam giữ. Trong thực tiễn, quy định này đặc biệt quan trọng vì nhiều hành vi có thể được chuẩn bị từ trước bằng kế hoạch, công cụ, phương tiện hoặc sự phối hợp nhiều người. Khi xem xét áp dụng, cần chú ý xác định rõ ranh giới giữa chuẩn bị phạm tội và các hành vi mới ở mức ý định hoặc chuẩn bị chung chung, chưa đủ mức độ nguy hiểm pháp lý.
Lưu ý khi vận dụng vào vụ việc cụ thể
Việc định tội theo Điều 119 đòi hỏi đánh giá tổng hợp cả hành vi khách quan, mục đích chủ quan và mối liên hệ với chính quyền nhân dân. Nếu thiếu căn cứ chứng minh mục đích chính trị, việc xử lý phải chuyển sang tội danh phù hợp khác, tránh “đẩy” mọi hành vi vượt ngục vào Điều 119. Khi nghiên cứu vụ án, cần đặc biệt chú ý lời khai, tài liệu liên lạc, kế hoạch phối hợp, công cụ chuẩn bị và bối cảnh thực hiện để xác định đúng bản chất pháp lý. Đây là điều luật có tính phân hóa cao, nên sai sót lớn nhất thường nằm ở việc bỏ qua dấu hiệu mục đích chống chính quyền nhân dân.